Nghiên cứu - Phê bình - Trao đổi

Về Duy Xuyên viếng Lăng mộ Bà Đoàn Quý Phi

 

Dưới cái nắng vàng như mật buổi đầu xuân, con đường từ QL14H, gồ ghề đá sỏi rất khó đi dẫn vào khu Lăng mộ Bà Chúa tằm tang Đoàn Quý Phi – Hiếu Chiêu Hoàng Hậu ở xứ gò Cốc Hùng (thôn Chiêm Sơn, xã Duy Trinh, huyện Duy Xuyên, tỉnh Quảng Nam) vắng vẻ, hiu quạnh. Nơi đây, đã được Nhà nước công nhận Di tích lịch sử cấp Quốc gia từ năm 2011. Song, qua thời gian trải cùng mưa nắng, khu Lăng mộ Bà Đoàn Quý Phi đang xuống cấp từng ngày.

Cô Thôn Nữ Trở Thành Hiếu Chiêu Hoàng Hậu

Lần theo sử sách, Bà Đoàn Quý Phi (1601-1661) là thân mẫu của Chúa Hiền (Thái Tông Nguyễn Phước Tần). Bà là người hội đủ “tam tòng”, “tứ đức”: “công – dung – ngôn – hạnh” của người xưa. Sau khi Bà qua đời, Chúa Hiền đã đưa mẫu hậu về an táng tại quê hương Bà (làng Chiêm Sơn). Tưởng nhớ công đức của Bà, các Chúa Nguyễn đã phong tặng nhiều danh hiệu tôn kính, đặc biệt năm Gia Long thứ IV (1806) đã truy tôn Bà là “Trinh Thục Từ Tĩnh Mẫu Duệ Huệ Kính Hiếu Chiêu Hoàng Hậu”.

Già làng Lưu Cẩm (91 tuổi, trú tại thôn Chiêm Sơn, xã Duy Trinh, huyện Duy Xuyên) cho biết, Bà Đoàn Quý Phi xuất thân từ vùng đất này, theo các bậc cao niên kể lại, Bà rất tháo vát với nghề trồng dâu nuôi tằm của địa phương. Từ một cô thôn nữ xinh đẹp giỏi nghề của Duy Xuyên, đến khi trở thành Quý phi của Chúa Thượng Nguyễn Phước Lan và Hiếu Chiêu Hoàng Hậu, Bà Đoàn Quý Phi vẫn luôn gắn bó với công việc bình dị của một thôn nữ quê nhà. Bà đã dùng kiến thức và kinh nghiệm nghề của mình giúp “con dân” biết đến và phát triển nghề trồng dâu nuôi tằm để cải thiện đời sống.

So-633--Ve-Duy-Xuyen-vieng-lang-mo-ba-Doan-Quy-Phi---Anh-1
Cận cảnh Lăng mộ Bà Đoàn Quý Phi.

“Theo sử sách để lại, năm 1615, lúc ấy Bà là một thôn nữ ngoan hiền. Có lần, vào một đêm trời trong, trăng sáng vằng vặc, thôn nữ họ Đoàn vừa hái dâu bên bãi sông Thu Bồn vừa hát: “Thiếp nghe Chúa ngự thuyền rồng / Thiếp thương phận thiếp má hồng nắng mưa…”. Một lát sau cũng giọng hát đó lại cất lên uyển chuyển, mượt mà nghe da diết làm sao: “Thuyền rồng Chúa ngự nơi đâu / Thiếp thương phận thiếp hái dâu một mình…!”. Lúc đó, công tử Nguyễn Phước Lan (là Thái tử trấn thủ dinh Quảng Nam) cùng cha là chúa Sãi Nguyễn Phước Nguyên du ngoạn trên sông Thu Bồn gần gành Điện Châu (An Phú Tây ngày nay). Nghe tiếng hát trong trẻo, thanh tao của một thôn nữ, công tử Nguyễn Phước Lan cho người hỏi tìm rồi sau đó hai người cùng kết duyên vào năm 1617. Từ đó, Đoàn Thị Ngọc chuyển về sống tại dinh trấn Thanh Chiêm. Tại đây, bà được nhân dân biết đến với tên gọi là Đoàn Quý Phi…” – Già làng Lưu Cẩm kể.

Năm 1635, chúa Sãi Nguyễn Phước Nguyên qua đời, Thái tử Nguyễn Phước Lan trở thành Chúa thượng, bà Đoàn Thị Ngọc trở thành Vương phi và thân phụ bà được phong tước Thạch Quận công. Bấy giờ, chúa Nguyễn Phước Lan dời phủ chúa từ làng Phước Yên (nay thuộc huyện Quảng Điền, Thừa Thiên – Huế) về làng Kim Long ở Phú Xuân

Bà Chúa Tằm Tang Xứ Quảng

Gần 400 năm trôi qua, người dân Duy Xuyên vẫn trọng kính Bà với lòng cảm mến sâu sắc. Bằng chứng cho điều này là nghề trồng dâu nuôi tằm ở Duy Xuyên vẫn được duy trì; Lễ hội Bà Chúa Tằm Tang vẫn diễn ra hàng năm để ca ngợi tưởng nhớ đến Bà. Với lòng yêu kính đó, Lăng mộ Bà Đoàn Quý Phi nằm vuông vức như một thành lũy thu nhỏ trên một triền gò lộng gió xứ Cốc Hùng, trở thành điểm đến được lưu tâm dẫu cho thời gian phần nào đã bào mòn nhiều cấu trúc và truyền thuyết dân gian ca tụng Bà. Trong nắng sớm một ngày đầu xuân, chúng tôi nghiêng mình ngưỡng mộ công đức của Bà trước cảnh lăng tẩm im lìm trầm mặc rêu phong với thời gian nhưng vẫn còn phảng phất dấu ấn một thời hưng thịnh của tổ tiên ta trên bước đường khai cư mở cõi, lập ấp lập làng.

Lăng mộ Đoàn Quý Phi là lăng mộ cổ xưa nhất của chúa Nguyễn ở phía Nam, được xây dựng vào khoảng thế kỷ XVI, XVII. Hằng năm cứ đến ngày 24-3 (ÂL), nhân dân quanh vùng và tộc họ đều thành kính làm lễ dâng hương để tưởng niệm công đức của Bà. Bà đã đóng góp rất lớn vào việc phát triển nghề trồng dâu nuôi tằm ở vùng hạ lưu sông Thu Bồn nên được ca tụng là “Bà Chúa Tằm Tang” và vào ngày 17-5 (ÂL) hàng năm tại làng Chiêm Sơn quê hương Bà và nhà thờ Bà ở làng Đông Khương 2, tộc Đoàn Quảng Nam đều tổ chức lễ tưởng niệm Bà.

Nhưng ngay lúc này đây, trước mắt chúng tôi, Lăng mộ Bà xuống cấp từng ngày và không có lối (đường) vào Lăng. Có người đến đây viếng Lăng Bà đã “chạnh lòng”, làm bài thơ: “Lăng mộ Bà Phi đứng dãi dầu / Người qua kẻ lại, chạnh lòng đau / Tường, mái rêu phong mờ cổ kính / “Rồng, lân” mờ ảo chẳng thấy chầu / Cảnh trí quạnh hiu xem đã ớn / Cỏ cây che phủ hết trước, sau / Qua đây trông thấy Lăng xuống cấp / Di tích tiền nhân thấy phát sầu !”.

Dự Án Trùng Tu, Tôn Tạo Gần 15 Tỉ Đồng

Theo ngành chức năng huyện Duy Xuyên, Khu Lăng mộ Bà Đoàn Quý Phi đã trải qua 3 lần trùng tu (vào các năm 1806, 1814, 1992). Hiện nay, Dự án trùng tu Khu Lăng mộ Bà Đoàn Quý Phi sẽ tiến hành cải tạo cảnh quan khu lăng mộ chính tại xã Duy Trinh (huyện Duy Xuyên) và khu bảo vệ lăng mộ, xây dựng tường rào, làm khu vườn hoa, sân hành lễ, khu vườn thượng uyển… trên tổng diện tích 38.000 m2, được triển khai trong giai đoạn 2020 – 2022 với kinh phí gần 15 tỉ đồng. Việc đầu tư tu bổ Khu Lăng mộ Đoàn Quý Phi là cần thiết, nhằm bảo tồn phát huy giá trị Khu di tích, gắn với phát triển nghề trồng dâu, nuôi tằm và phát triển du lịch địa phương.

Tiên Sa
(TP. Đà Nẵng)
Tuần Báo Văn Nghệ TP.HCM số 633

Ý Kiến bạn đọc