Nghiên cứu - Phê bình - Trao đổi - Mục con

Văn học phản ánh hiện thực

Về vấn đề văn học phản ánh hiện thực là bài thứ hai trong Tuyển tập lý luận phê bình của ông Lê Ngọc Trà (viết tháng 3-1988). Có thể đó là một điểm nóng trong thời kỳ đầu đổi mới. Tuy vậy, hôm nay đọc lại có thể bình tĩnh nhận ra những điều chưa được thuyết phục trong các luận điểm ở bài.

Ông bắt đầu bằng nhận xét:

Từ mấy chục năm nay, không hiểu chính xác bắt đầu từ lúc nào, chúng ta luôn nghe nhắc đi nhắc lại mệnh đề: Văn học là sự phản ánh hiện thực, nhiệm vụ chủ yếu của văn học là phản ánh hiện thực, vinh dự lớn lao nhất của nhà văn là phản ánh cho được đời sống chiến đấu sản xuất của nhân dân.

Sau nhiều trang phân tích hệ quả và nguyên nhân của hiện tượng trên, ông bắt đầu trình bày quan niệm “đổi mới” của mình, tập trung vào hai luận điểm sau:

+ Văn học không đơn thuần là phản ánh hiện thực mà là sự nghiền ngẫm về hiện thực.

+ Văn học cần phải nói thật và nói sự thật (đầy đủ).

Rất tiếc ở cả hai luận điểm đều “có vấn đề” hoặc ở tính lôgích của luận điểm hoặc ở tính thực tiễn của nó.

Ở luận điểm thứ nhất, tính lôgích bị vi phạm. Ông Lê Ngọc Trà viết:

Trên bình diện lý luận văn nghệ (khác với bình diện lý luận phản ánh) văn học trước hết không phản ánh hiện thực mà là sự nghiền ngẫm về hiện thực (LXM nhấn mạnh). Tác phẩm nghệ thuật thể hiện cách nhìn của nhà văn về cuộc sống, sự khao khát công lý xã hội (…) Văn học chủ yếu không phải là ghi chép, mô tả hiện thực mà là hành động tự nhận thức của nhà văn (trg.31).

Sao có thể đối lập việc phản ánh hiện thực với việc “nghiền ngẫm” về nó? Không “nghiền ngẫm” thì “phản ánh” sao được? Mà không “phản ánh” thì “nghiền ngẫm” trên cơ sở nào! Nhà văn không phải trẻ nhỏ đang học miêu tả, chỉ cốt nói cho được đúng các đặc điểm bề ngoài của sự vật. Mà ngay với các trẻ nhỏ, thầy cô cũng hướng dẫn phải so sánh tưởng tượng đánh giá khi quan sát sự vật. Con mắt nhà văn cũng không phải là ống kính máy ảnh, chỉ cốt chụp lấy khoảnh khắc có thật của cảnh. Và ngay như khi sử dụng cái ống kính đó, nhà nhiếp ảnh cũng phải chọn góc nhìn, độ chiếu sáng và các đối chọi sáng tối ở cảnh và cả thần thái của cảnh, nhất là ảnh chân dung. Vậy thì cái gọi là “nghiền ngẫm” khi phản ánh là việc đương nhiên nhà văn phải làm, dù cho có quan niệm như ông Lê Ngọc Trà Nghiền ngẫm là xem xét, đánh giá các sự kiện, hành động trong nhiều chiều khác nhau, trong mối liên hệ với quá khứ và tương lai, không chỉ từ góc độ trước mắt mà còn của lâu dài, không phải về phương diện chính trị mà còn về phương diện nhân sinh, đạo đức, thẩm mĩ (trg.17-18).

Ở luận điểm thứ hai, tác giả nêu ra luận điểm:

Trong cuộc sống cái tốt và cái xấu, cái được và cái mất tồn tại cạnh nhau gắn chặt với nhau, vì vậy nếu chỉ nói cái tốt hoặc cái được là chỉ nói một phần sự thật (LXM nhấn mạnh) (trg.35).

Tác giả phê phán việc không nói đến cái xấu, cần quan niệm rằng miêu tả cái xấu để người ta nhận diện nó, chống lại nó.

Nói như thế là đúng với lý thuyết, không ai cãi được. Nhưng phải chăng nói thế là phớt lờ cái thực tế khắc nghiệt của lịch sử. Cho đến cuối những năm 80 có điều kiện thực hiện đổi mới xã hội ta ít ra cũng đã trải 40 năm phải cầm súng thực hiện hai cuộc chiến tranh giữ nước đòi hỏi mọi người trong đó có các nhà văn phải chịu gian khổ hi sinh. Tiếc rằng trong gần 10 năm hòa bình tương đối, chúng ta rơi vào trì trệ, duy trì quá lâu cách quản lý bao cấp từ thời kháng chiến. Xã hội và Văn học có nhu cầu đổi mới. Cuộc đấu tranh tư tưởng này không thể không có những phê phán hợp lý sai lầm ấy. Nhưng từ đó đi đến phê phán tràn lan lại là không đúng.

Trong chuyện “nói tất cả sự thật” cũng là như vậy. Có những thứ sự thật thuộc bí mật quân sự không được phép tiết lộ. Có những thứ hy sinh mất mát thậm chí thất bại nặng nề nếu nói ra đầy đủ sẽ ảnh hưởng đến tinh thần chiến đấu của người cầm súng. Với ý thức công dân, các nhà văn có thể làm việc không có lợi cho cuộc chiến đấu chung như thế?

Lại phải nói thêm về việc nói đến cái xấu hôm nay: Rất đúng ý kiến của ông Lê Ngọc Trà nói:

Không nên xem hễ nói đến cái xấu là “bôi xấu”, “bôi đen”. Hãy để cho nhà văn nói thật về cái xấu, cái ác trong xã hội và bằng cách đó hỗ trợ cho cuộc đấu tranh không ngang sức giữa thiện và ác bởi vì trong đời cái đẹp thì mong manh dễ vỡ, lòng tốt thì vụng dại ngây thơ, còn cái ác cái đểu cáng thì dạn dĩ, liều lĩnh thông minh – phải nham hiểm và khôn ngoan thế nào mới có thể ác và xấu được!

Tất nhiên có vấn đề lập trường xã hội – thẩm mỹ của nhà văn. Có vấn đề thái độ của nhà văn. Phải “đứng cao hơn” cái xấu, cái ác. Không thể hùa theo các cái nhu cầu không chính đáng của bản năng, thậm chí vuốt ve, phỉnh nịnh, tán dương nó như có nhà văn đã làm một cách “say sưa”!

Đến đây xin khép lại bài trao đổi. Mong được nghe phản hồi từ tác giả và quí độc giả quan tâm. 

Lê Xuân Mậu
Tuần Báo Văn Nghệ TP.HCM số 398

Ý Kiến bạn đọc