Nghiên cứu - Phê bình - Trao đổi

Văn hào cấp tỉnh

Trước hết tôi rất cảm ơn tác giả Trần Thanh Ái đã có một bài khảo cứu rất công phu thể hiện tinh thần khoa học nghiêm túc. Đây là một tấm gương rất tốt trong tình hình nghiên cứu khoa học khá là “cơ chế thị trường” hiện nay.

Trước khi có lời bình luận và để đông đảo bạn đọc tiếp cận được cụ thể vấn đề, chúng tôi xin trích dẫn lại bài của tác giả Trần Thanh Ái đã đăng trên Xưa & Nay, số 488 – tháng 10-2017:

Tìm hiểu danh hiệu “Thế giới thập bát văn hào” của Trương Vĩnh Ký

Có lẽ không ai là không thán phục thành tích học thuật của Trương Vĩnh Ký (1837-1898), từ năng lực sử dụng ngoại ngữ của ông, đến khối lượng đồ sộ tài liệu, sách vở đã biên soạn, hoặc sự uyên bác thông tuệ của học giả trên nhiều lĩnh vực. Những thành tích ấy lại được thực hiện vào nửa sau thế kỷ XIX ở Việt Nam, khi mà chữ quốc ngữ còn khá thô sơ đang dần thay thế chữ Hán, và nền học thuật hiện đại du nhập từ châu Âu vẫn còn phôi thai. Có thể nói mà không sợ quá lời rằng ngay cả trong thời đại có nhiều điều kiện thuận lợi cho việc học tập và nghiên cứu như ngày nay, khó lòng tìm ra một học giả có thể sánh với Trương Vĩnh Ký.

Tuy nhiên, nếu công chúng rộng rãi có thể dễ dàng chấp nhận những thông tin sơ lược được truyền tụng đến ngày nay về nhân vật lịch sử này, thì vẫn có những băn khoăn, nghi ngờ về một số khía cạnh trong bảng thành tích ấy, mà các nhà nghiên cứu có nhiệm vụ giải mã các bí ẩn. Việc làm sáng tỏ các góc khuất, dù kết quả ra sao, chẳng những không làm mất đi giá trị của nhân vật lịch sử, mà còn góp phần củng cố chứng cứ khoa học cho những tư liệu về Trương Vĩnh Ký. Trong bài viết này, chúng tôi sẽ tìm hiểu danh hiệu “Thế giới Thập bát Văn hào”, mà nhiều tài liệu hiện nay cho rằng Pétrus Ký đã đạt được.

Từ những thông tin ít ỏi

Chỉ cần mở trang Google và gõ vào cửa sổ tìm kiếm cụm từ “thế giới thập bát văn hào” (có dùng ngoặc kép), ta sẽ nhận được kết quả là cụm từ này xuất hiện 1.030 lần (thực hiện ngày 9-9-2017). Sau đây là vài đoạn tư liệu có chứa cụm từ này:

Năm 1874, thế giới có cuộc chọn bầu “Toàn cầu Bác học Danh gia”. Pétrus Ký đã được bình chọn đứng hàng thứ 17 trong 18 “Thế giới Thập bát Văn hào” (Phan Thứ Lang, theo tạp chí Xưa & Nay số 46B, tháng 12-1997) http://caimon.org/Suutam/TVK-CM/PtLang-TVK.htm.

Trong khoảng năm 1873-1874, ông (Trương Vĩnh Ký) được liệt vào hàng “thế giới thập bát văn hào”, theo mẫu tự như sau: Bác sĩ Allemand, Banadona d’Ambrum, Bonhomme, Cazot, Đại tướng Chambron, Bá tước Chambord, Christophie, Conte, Desmaze, Duprat, Dupuy, Garnie-Pages, Guizot, Lafayette, Lefèvre-Pontalis, Marcon, Pétrus Ký, Thống chế Saldonha Oliveirae Daun (Huỳnh Ái Tông, http://vietsciences.free.fr/vietnam/danhnhan/tacgia/truongvinhky.htm).

Trương Vĩnh Ký được báo chí tại Paris bầu làm một trong “Thế giới Thập bát Văn hào” (Hoàng Xuân Việt, 2006, Tìm hiểu lịch sử chữ quốc ngữ, Nxb. VHTT 2006, tr.421).

Hoặc vài tấm hình sao chụp hay chế tác từ một nguyên mẫu, tái hiện 18 chân dung của các “văn hào”.

So-493--Anh-minh-hoa---Van-hao-cap-tinh---Anh-3
Trang bìa tạp chí Le Biographe, kỳ 10 quyển I (1873 – 1874).
(nguồn: Đặng Thúc Liêng, Trương Vĩnh Ký hành trạng, 1927).

Ngoài mấy thông tin sơ lược trên đây, gần như không có chi tiết nào khác giúp người đọc kiểm chứng tính xác thực của danh hiệu “Thế giới Thập bát Văn hào”. Vì thế, không ít người nghi hoặc, và nêu những câu hỏi: Ai tổ chức bầu chọn? Kết quả bầu chọn đã được công bố trong văn bản nào? Có đúng là đối tượng bầu chọn là văn hào toàn thế giới không? Nếu là văn hào thế giới, sao không có những nhà văn, nhà thơ nổi tiếng của Pháp như V. Hugo, E. Zola, Baudelaire…, hay không có mặt các văn hào của các nước có nền văn học rực rỡ khác như Anh, Đức, Ý, Tây Ban Nha…? Về mặt khoa học, nghi vấn trên hoàn toàn chính đáng, cần phải làm sáng tỏ, để thế hệ mai sau có cái nhìn chính xác hơn về một nhân vật lịch sử khá phức tạp, gây nhiều tranh cãi trong nhiều thập niên qua.

Một số đầu mối

Trong quyển Trương Vĩnh Ký hành trạng (1927) của Đặng Thúc Liêng, trang 7 có sao chụp trang bìa của tài liệu bằng tiếng Pháp, với vài thông tin như sau:

- Tên ấn phẩm: Le Biographe (Người viết tiểu sử).

- Annnée 1873-1874 (Năm 1873-1874).

- Premier volume (Quyển thứ nhất).

- Dixième livraison (Kỳ thứ 10).

- Chân dung 18 văn hào và danh sách bên dưới:

1/ Allemand (docteur).

2/ Bonadona d’Ambrun.

3/ Bonhomme (Honoré).

4/ Cazot (Jules).

5/ Chambron (général de).

6/ Chambord (comte de).

7/ Christophie (Albert).

8/ Conte (Casimir).

9/ Desmaze (Charles).

10/ Duprat (Pascal).

11/ Dupuy (Charles).

12/ Garnier-Pages.

13/ Guizot.

14/ Lafayette (Oscar de).

15/ Lefèvre-Pontalis (Amédée).

16/ Marcou.

17/ Pétrus Ký.

18/ Saldonha (maréchal).

Từ các thông tin nhỏ nhoi trên đây, chúng tôi đi tìm lai lịch của các nhân vật, cũng như thông tin về ấn phẩm giới thiệu các nhân vật này. Vì không có điều kiện tiếp cận các thư viện truyền thống của Pháp, nên để tìm hiểu vấn đề này, chúng tôi chỉ có thể dựa vào các dữ liệu số hóa trong ngân hàng dữ liệu số hóa của Pháp (BnF) tại http://gallica.bnf.fr. Kết quả cho thấy là không có bản lưu trữ đầy đủ nào của tạp chí Le Biographe cả, ngoài một bản in rời dành cho nhân vật André Pezzani (extrait), do đó chúng tôi phải tìm hiểu qua các tài liệu khác có liên quan đến tạp chí này. Sau đây là một số thông tin về ấn phẩm đã đăng tiểu sử của Pétrus Ký:

- Ấn phẩm Le Biographe, được nhà văn Pháp tên là J. Condat (biệt danh là Chapelot) thành lập năm 1873, nhằm giới thiệu cuộc đời và hình ảnh của những người đang nổi tiếng (célébrités du jour), và tờ báo nhanh chóng được đón nhận trong tỉnh Charente (theo Grand Dictionnaire universel du XIXe siècle, tr.783). Tạp chí được chuyển nhượng quyển sở hữu cho bà Marie-Edouard Lenoir năm 1883 (Le Feu Follet, 15/5/1887) và chuyển trụ sở của tạp chí về Mérignac thuộc vùng Bordeaux (Tây Nam nước Pháp) (Revue des livres nouveaux, no136, 1886, tr.389). Là cơ quan ngôn luận của Hội Tiểu sử Pháp (Société biographique de France), xuất bản hàng tháng, tạp chí công bố tiểu sử và hình ảnh của các nhân vật đương thời (còn sống), không phân biệt loại hình chuyên môn hay khuynh hướng, bao gồm nhà văn, nhà soạn nhạc, nghệ sĩ…

Một số nhân vật được giới thiệu trong tạp chí Le Biographe (1873-1891):

1/ Tử tước d’Aboville; 2/ Jules Barni; 3/ Công tước de Broglie; 4/ Chapelon Grasset; 5/ Charles III de Monaco; 6/ Augustin Daumas; 7/ Alphonse Esquiros; 8/ Léon Gambetta; 9/ Eugène Garaudel; 10/ Alphonse Gent; 11/ Albert Humbert; 12/ Tử tước de Lorgeril; 13/ Jules Marmottan; 14/ Alfred Naquet; 15/ Orélie-Antoine 1er, vua tự xưng Araucanie và Pantagonie; 16/ A. Scheurer-Kestner; 17/ Eugène Spuller; 18/ Adolphe Thiers; 19/ Bác sĩ Allemand; 20/ Bonadona d’Ambrun; 21/ J.F.H. Bonhomme; 22/ Jules Cazot; 23/ Tướng de Chambron; 24/ Bá tước Chambord; 25/ Albert Christophle; 26/ Casimir Conte; 27/ Charles Desmaze; 28/ Pascal Duprat; 29/ Charles Dupuy; 30/ L.A. Garnier- Pagès; 31/ Francois Guizot; 32/ Hầu tước de Lafayette; 33/ A. Lefèvre-Pontalis; 34/ Jacques Marcou; 35/ Truong Vinh Ky; 36/ Công tước Saldanha; 37/ André Pezzani; 38/ Louis-Joseph Janvier; 39/ Eugène Roulleaux; 40/ Gaston d’Hailly; 41/ Jules Ligeret; 42/ Laurentin Forgues; 43/ Francis Charry; 44/Labrouillère; 45/ Mathieu-A. Verrieux; 46/ Jean Bort; 47/ Eugèn- Paul Besombes; 48/ S.H. Clémencey; 49/ Jean Barrachin; 50/ Martial Besson; 51/ Lamartinière-Rameau; 52/ Adèle Chatendard; 53/ Ernest Bidault; 54/ F. de Ménil; 55/ Eugène Faivre; 56/ Achille Caron; 57/ Francois Bergé; 58/ Ernest Bonneau; 59/ Léon-Louis Berthaut; 60/ Francois- Joseph Tison; 61/ Fr. Isidore Goupil; 62/ R. Poirier de Narcay; 63/ Francois Bailan.

So-493--Anh-minh-hoa---Van-hao-cap-tinh---Anh-4

- Từ khi bà Marie-Edouard Lenoir làm tổng biên tập (1878), tạp chí chuyển hẳn về văn học, nhằm giới thiệu các tác giả trẻ cũng như nhà văn đã thành danh. Sau 15 năm hoạt động, tạp chí đã giới thiệu 700 bức ảnh và tiểu sử của các nhân vật nổi tiếng trên nhiều lĩnh vực (Revue des livres nouveaux, no167, 1887, tr.246-247). Không có tài liệu nào nói về ngày tạp chí ngưng phát hành, nhưng kể từ tháng 9/1891, người ta không còn đọc được nội dung quảng cáo của tạp chí đang thường kỳ trên tạp chí Revue des livres nouveaux, cũng không có thông báo nào trên các phương tiện thông tin đại chúng.

Có bao nhiêu “Văn hào” được giới thiệu tiểu sử?

Như vậy là con số “thập bát văn hào” chỉ là số người được giới thiệu trong kỳ phát hành thứ 10, Quyển thứ nhất của tạp chí Le Biographe ghi năm 1873-1874 (năm hành chính), trong tổng số 700 nhân vật được giới thiệu tính đến năm 1887. Thế nhưng, vì điều kiện tiếp cận thông tin thời bấy giờ rất khó khăn nên các nhà biên soạn trước đây đã giới thiệu quá sơ sài, khiến người đọc hiểu đó là kết quả bình chọn duy nhất (chỉ có một danh sách 18 người) của năm 1873-1874, vô tình đã thổi phồng giá trị thật của sự kiện.

Những ai được đăng tiểu sử?

Như đã nói ở trên, Le Biographe là một ấn phẩm xuất bản hàng tháng của địa phương (ban đầu trụ sở đóng tại Charente, sau dời về Bordeaux), chuyên về việc giới thiệu tiểu sử của các nhân vật nổi tiếng đương thời trong nhiều lĩnh vực. Tuy nhiên, theo ghi nhận của Gaston d’Hailly, ngoài hình ảnh và tiểu sử của các nhân vật nổi tiếng đương thời, tạp chí Le Biographe còn giới thiệu các thí sinh trúng giải thơ văn do tạp chí tổ chức, và bà Tổng biên tập M.E. Lenoir làm Chủ tịch Hội đồng chấm giải (Revue des livres nouveaux, no 167, 1887, tr.246-247). Đến đây ta có thể thấy rằng thông tin “Trương Vĩnh Ký được báo chí tại Paris bầu…” (theo Hoàng Xuân Việt) là không đúng: không có sự tham gia của “báo chí Paris”, cũng chẳng có cuộc bình bầu rộng rãi nào cả về các nhân vật được giới thiệu tiểu sử.

Để có cái nhìn tổng quát về danh hiệu “Thế giới thập bát văn hào”, chúng ta cần tìm hiểu danh tính những nhân vật được đăng tiểu sử, và cuộc đời hoạt động của họ. Đây là công việc vô cùng khó khăn, nếu không muốn nói là không thể, vì tạp chí này ra đời cách đây gần 150 năm, và lại là một ấn phẩm của địa phương, nên phạm vi phát hành không rộng lớn như các ấn phẩm ở thủ đô. Thật vậy, trong ngân hàng dữ liệu của Bnf. của Pháp chỉ có một trích in (extrait) Kỳ 5 – quyển 2 năm 1876, phần tiểu sử của một trong số các nhân vật được giới thiệu trong số này, đó là luật sư, nhà văn, triết gia người Pháp André Pezzani.

Vì thế, chúng tôi đành phải đi đường vòng, là tìm tất cả các tài liệu có nói về tạp chí Le Biographe và các tên tuổi được giới thiệu. Dựa vào những thông tin công bố rải rác trên sách báo thời bấy giờ, chúng tôi lập ra danh sách gồm 63 nhân vật trên tổng số hơn 700 người, như sau:

Để tra cứu thông tin về các tác giả được giới thiệu, chúng tôi tham khảo 4 từ điển thuộc 4 loại khác nhau: Từ điển quốc tế các nhà văn đương thời(1), xuất bản năm 1891 tại Florence (Italia), Từ điển văn học thế giới(2), xuất bản năm 2002 tại Paris, Từ điển bách khoa Larousse trực tuyến(3) và Từ điển bách khoa mở Wikipedia(4). Kết quả là:

- Không có nhân vật nào được giới thiệu trên cả 4 từ điển.

- Chỉ có 5 nhân vật được 3 trong số 4 từ điển giới thiệu.

- Chỉ có 10 nhân vật được 2 trong số 4 từ điển giới thiệu.

- 25 (trên tổng số 63) người không hề xuất hiện trong bất cứ từ điển nào.

Kết quả trên đây cho thấy là sự “nổi tiếng” của các nhân vật được giới thiệu có tính chất rất tương đối:

- Chỉ nổi tiếng vào lúc được giới thiệu mà thôi, sau đó là chìm dần (các từ điển hiện đại không giới thiệu).

- Chỉ “nổi tiếng” với nhóm người này mà không “nổi tiếng” với nhóm người khác: từ điển (2) là từ điển xuất bản cuối thế kỷ XIX, nhưng chỉ giới thiệu 13 nhân vật trong số 63 người do tạp chí Le Biographe chọn lựa. Điều đó chứng tỏ rằng Ban biên tập Le Biographe có tiêu chí chọn lựa thoải mái hơn rất nhiều so với các nhà soạn từ điển (2).

- Trong số 63 nhân vật trong danh sách trên đây, không có nhà văn, nhà thơ nào được giảng dạy trong chương trình văn học thế kỷ XIX của trường phổ thông Pháp gồm 40 tác giả (Lagarde & Michard). Theo nguyên tắc xác suất ngẫu nhiên, phải có ít nhất 3 tác giả được giảng dạy trong chương trình trung học của Pháp xuất hiện trong danh sách được lập trên đây (63X (40/700)). Nếu nguyên tắc xác suất này đúng thì sự chọn lựa của Ban biên tập tạp chí Le Biographe kém giá trị. Tuy nhiên, cần phải kiểm chứng tất cả các số báo đã xuất bản trong thời gian 1873-1891 thì mới có thể đánh giá chính xác được chất lượng chọn lựa.

- Các tác giả viết lịch sử nhân vật bao gồm các nhà văn, nhà thơ Pháp: Marie-Edouard Lenoir, Jehan Madelaine, Charles Després, Alix Moussé, Jules Sionville, Mathieu Mario… Những tác giả này cũng không được giảng dạy trong chương trình phổ thông của Pháp từ trước đến nay.

- 27 người xuất hiện trong wikipedia, trong khi chỉ có 13 người xuất hiện trong A. de Gubernatis: điều này có nghĩa là những người được giới thiệu tiểu sử không phải đều là “văn hào”, mà có thể đó là chính khách, nhà khoa học, nhà báo, nhà văn, nhà thơ trẻ…

- Trong số 63 nhân vật có tên trong danh sách trên đây, tất cả đều là người Pháp, hoặc dân tộc có sử dụng tiếng Pháp như Hoàng tử Charles III (Monaco), Pétrus Ký (An Nam), L.J. Janvier (Haiti), trừ Thống chế Saldonha (Bồ Đào Nha). Ông này là một chính khách nổi tiếng vào thế kỷ XIX, có ảnh hưởng quan trọng đến các sự kiện ở châu Âu, vì đã 4 lần làm Thủ tướng Bồ Đào Nha và làm Bộ trưởng nhiều nhiệm kỳ (Wikipedia). Có lẽ vì thế mà ông được giới thiệu trong tạp chí Le Biographe. Điều đó có nghĩa là các từ “thế giới” và “văn hào” trong danh hiệu “Thế giới Thập bát Văn hào” là rất khiên cưỡng.

Về thành tích của Trương Vĩnh Ký, đến năm được giới thiệu tiểu sử (1873-1874), ông đã có những thành tựu như sau:

- Bài báo khoa học Notice sur le royaume de Khmer ou de Kambodje (1863), 7 trang, đăng trong tập san chuyên ngành, Bulletin de la Société de Geographie, Paris (5) 6: 326-332.

- Phiên dịch của sứ bộ An Nam do Phan Thanh Giản dẫn đầu diện kiến Napoléon III, Nữ hoàng Tây Ban Nha và Đức Giáo hoàng (1863).

- Biên soạn sách Abrégé de grammaire Annamite (Impr. Impériale, in lần đầu 1867), 131 trang.

- Chủ bút tờ Gia Định báo tại Sài Gòn (1865).

- Giám đốc trường Ecole Normale tại Sài Gòn (1872).

- Giáo sư trường Thông ngôn tại Sài Gòn (1866-1868).

Với thành tích chỉ bấy nhiêu đó thôi, khó có thể gọi Trương Vĩnh Ký là “văn hào thế giới” như một số nhà nghiên cứu Việt Nam đã gọi. Điều này càng chứng tỏ rằng những nhân vật được tạp chí Le Biographe giới thiệu chỉ là những người được nhắc nhiều trên báo chí hoặc trong xã hội thời bấy giờ, nhất là trong các cộng đồng trí thức và văn nghệ sĩ.

Kết luận

Không phải chỉ có “Thập bát (18) văn hào”, mà có hơn 700 nhân vật được giới thiệu trong tạp chí xuất bản ở Charente và Bordeaux (Tây Nam nước Pháp) tên là Le Biographe, trong số đó có Pétrus Trương Vĩnh Ký.

Tất cả những người được giới thiệu cũng không phải là “văn hào thế giới”, mà tuyệt đại đa số là các nhân vật người Pháp là nhà văn, nhà thơ, chính khách… và vài người từ các nước nói tiếng Pháp như Hoàng tử Monaco, Pétrus Ký (An Nam) và Louis-Joseph Janvier (Haiti). Chỉ có Công tước Saldanha (Thống chế Bồ Đào Nha) không thuộc nước nói tiếng Pháp, cũng không phải là nhà văn hay nhà báo có bài viết bằng tiếng Pháp.

Cuối cùng, cũng không có thông tin nào cho biết rằng các nhân vật được chọn để giới thiệu là kết quả của một cuộc tuyển chọn khắt khe, như Phan Thứ Lang đã nói: “Năm 1874, thế giới có cuộc chọn bầu “Toàn cầu Bác học Danh gia”. Vì Le Biographe là một tạp chí địa phương (Charente, Bordeaux), có một vai trò khiêm tốn trong đời sống tinh thần của nước Pháp thời bấy giờ (không có một số nào của tạp chí được số hóa trong kho lưu trữ số của BnF), nên nhiều khả năng đó chỉ là sự chọn lựa của Ban biên tập mà thôi!

Từ những phân tích trên, chúng tôi thấy rằng danh hiệu “Thế giới thập bát văn hào” không phản ánh chính xác thực tế, và chỉ là danh hiệu mà các thế hệ sau Trương Vĩnh Ký đã gán cho ông dựa trên vài tài liệu ít ỏi thời bấy giờ. Vì thế, chúng tôi đề nghị đừng nên nhắc lại danh hiệu ấy khi giới thiệu tiểu sử của ông, để không gây ra ngộ nhận và ảo tưởng cho thế hệ mai sau.

Quan Văn Đàn
Tuần Báo Văn Nghệ TP.HCM số 493

———————

(1) Dictionnaire international des écrivains du jour, A. de Gubernatis (Louis Niccolai, 1891).
(2) Dictionnaire mondial des littératures, Larousse, 2002.
(3) Từ điển bách khoa trực tuyến Larousse: http://www.larousse.fr/encyclopedie/.
(4) Từ điển bách khoa mở Wikipedia (tiếng Pháp).

Tài liệu tham khảo:

- Carnoy H., 1902. Dictionnaire biographique international des écrvivains. Paris, Imprimerrie de l’Armorial francais.
- Đặng Thúc Liêng, 1927. Trương Vĩnh Ký hành trạng. Nhà in Xưa-Nay Sài Gòn.
- De Gubernatis A., 1891. Dictionnaire international des écrivains du jour. Florence, Louis Niccolai.
- Hoàng Xuân Việt, 2006. Tìm hiểu lịch sử chữ quốc ngữ. Nxb. VHTT.
- Huỳnh Ái Tông, “Trương Vĩnh Ký (1837-1898)”, tại địa chỉ trên mạng: http://vietsciences.free.fr/vietnam/danhnhan/tacgia/truongvinhky.htm.
- Larousse Pierre, 1877. Grand Dictionnaire universel du XIXe siècle. Paris, Administration du grand dictionnaire universel.
- Mougin P. & Haddad-Wotling K., 2002. Dictionnaire mondial des littératures. Paris, Larousse.
- Nguyễn Đình Đầu, 2016. Pétrus Ký – Nỗi oan thế kỷ. Nhã Nam & Nxb. Tri thức.
- Phan Thứ Lang, “Ở với họ mà không theo họ”. Theo tạp chí Xưa & Nay số 46B, tháng 12-1997. http://caimon.org/Suutam/TVK-CM/PtLang-TVK.htm.
- Tạp chí Le Feu Follet, ngày 15-5-1887.
- Tạp chí Reveu des livres nouveaux, no136, ngày 1-7-1886.
- Tạp chí Revue des livres nouveaux, no136, ngày 1-7-1886.
- Tạp chí Revue des livres nouveaux, no167, ngày 15-7-1887.

Bình luận của người sưu tầm:

Theo phần “Tài liệu tham khảo” ở cuối thiên khảo cứu này thì chắc chắn bạn Trần Thanh Ái rất quan tâm đến đề tài và phải bức xúc lắm mới viết và cho đăng lên báo chí công khai, chính thức, vì bài của Phan Thứ Lang trên Xưa & Nay từ số 46B (tháng 12-1997) cho đến số 488 (tháng 10-2017) thì đúng 10 năm. Mười năm quan tâm tìm hiểu chỉ một chuyện: thực hư về danh hiệu văn hào thế giới của Trương Vĩnh Ký. Tác giả đã tham khảo rất thận trọng, rất khoa học: những

tư liệu cần thiết nhất cho đề tài: 4 tác giả người Việt. Xa nhất là Đặng Thúc Liêng (1927). Gần nhất là Nguyễn Đình Đầu (2016). Bốn từ điển bằng tiếng Pháp. Ba tạp chí của Pháp cách đây 150 năm. Bởi vì nếu sưu tầm thống kê thư mục về Trương Vĩnh Ký thì dài dòng lắm. Rồi cũng phải làm. Nhưng nghiên cứu một đề tài hẹp thì sử dụng tài liệu tham khảo chính như Trần Thanh Ái là rất khoa học. Chẳng hạn ở Giải Văn hóa Phan Châu Trinh năm 2015, tôn vinh Trương Vĩnh Ký là Danh nhân văn hóa sẽ đưa vào ngôi đền Pantheon của Viện Phan Châu Trinh do Nguyên Ngọc làm Thủ từ, thì Nguyên Ngọc hết lời ca ngợi Trương Vĩnh Ký như một nhà bác học lớn mà không hề đưa ra công trình nào của Trương Vĩnh Ký đáng tầm bác học. Chỉ kể trong một buổi sáng, Trương đã sử dụng đến 11 thứ ngoại ngữ để trò chuyện với các vị khách. Rồi theo đó, nhiều người vẫn cứ khơi khơi “Thập bát văn hào Trương Vĩnh Ký”… Thậm chí đến GS. Sử học đầu ngành Phan Huy Lê, vào năm 2016, vẫn hết lời ca ngợi Trương Vĩnh Ký mà không có cứ liệu “khách quan trung thực” nào cả. Những thứ văn khảo cứu, bình luận, định luận như của Nguyên Ngọc và Phan Huy Lê chỉ làm mất thời giờ của bạn đọc mà không thu lại được những lương thức như bài nói bài viết của các vị đó hứa hẹn, tung hô.

Trong lịch sử văn hóa Việt Nam, dường như mới chỉ tôn vinh Lê Quí Đôn là nhà bác học và quả thật ông có nhiều công trình giá trị để lại cho đời sau, cho chúng ta ngày nay. Còn Trương Vĩnh Ký để lại được gì cho văn hóa Việt Nam với chức danh một nhà bác học hay văn hào cỡ thế giới.

Hóa ra họ Trương chỉ là “văn hào cấp tỉnh” do một tờ báo địa phương của Pháp vinh danh!

Rất cảm ơn tác giả Trần Thanh Ái đã làm rõ thực hư trên những “cứ liệu lịch sử khách quan trung thực”. Trương là người rất thông minh, là người tài, chúng ta trân trọng nhưng khen đến đâu cũng phải có sở cứ.

Đến Giải Văn hóa Phan Châu Trinh năm nay (2018), Nguyên Ngọc vẫn tiếp tục tư duy không trung thực trong sự vinh danh trao thưởng cho Phạm Quỳnh mà dư luận đang bình luận rất nhiều. Trong tình hình nghiên cứu khoa học

“nói lấy được” như vậy thì làm rõ “Thế giới Thập bát Văn hào” là một “chân thắng” kịp thời và rất hiệu quả.

Cảm ơn tác giả Trần Thanh Ái.

Hà Nội, 30-3-2018

Ý Kiến bạn đọc