Tản văn

“Vần công” một tập quán đẹp ngày Tết

 

Nhớ khi tối lửa tắt đèn
Có làng có xóm lỡ làng có nhau.

Tình làng nghĩa xóm muôn đời nay luôn là nét đẹp của đời sống sau lũy tre làng. Truyền thống đoàn kết ấy thể hiện rõ nhất trong những ngày cuối năm, xóm làng chuẩn bị đón Tết, nhất là từ 23 tháng chạp trở đi. Sau khi đưa ông Táo về trời, không khí Tết đã bắt đầu thấm đượm xóm làng, hai tiếng “Vần công” rộn rã trên môi kẻ già, người trẻ. Những ngày này, tình lân lý thực sự thể hiện trong mỗi nhà mỗi nơi tạo thành một nét riêng không thể lẫn vào đâu được của nông thôn Việt. Tát đìa, tát mương – vần công, gặt lúa – đập lúa – vần công, giã gạo – vần công, quết bánh phồng, tráng bánh tráng – vần công, lợp nhà – vần công…

Hãy hình dung hình ảnh vui vẻ của một buổi tát đìa, tát mương ăn Tết. Người quê thường để dành ít nhất một hai đìa cá (nếu có) để gần Tết bắt cá lóc, cá rô đồng đem rộng trong lu, trong khạp ăn dần. Chỗ không có đìa thì tát mấy con mương quanh nhà. 

Xuan2021--Mua-lua-chin---Ta-Thuc-Binh---Anh-1
Mùa lúa chín (1955) – bột màu – Tạ Thúc Bình.

Mấy nhà cùng xúm lại tát đìa, hôm nay nhà này, mai nhà khác. Công việc tát nước bắt cá nhờ vậy không còn cực nhọc lắm, mà nếu như tát một mình không thể làm nổi. Vui nhất là khi người lớn đã bắt hết các loại thủy sản rồi thì lũ trẻ đứng trên bờ tự nãy giờ ùa xuống, “hôi”! Ít nhiều gì trong đìa, mương, ao… cũng còn cá tôm sót lại. Có đứa giỏi bắt cá lặn sâu dưới bùn hôi được nhiều, có đứa không bắt được gì. Nhưng không sao, ai cũng có phần. Thậm chí còn có cá tặng cho những nhà neo đơn, cho người già cả trong xóm để ai cũng có nồi cá kho đón Tết.

Hãy hình dung cả xóm thi nhau gặt lúa ngoài đồng. Những năm còn làm lúa mùa, cứ gần Tết là lúa chín. Bà con phải gặt cho kịp mang về nhà, đập lúa bỏ vào bồ rồi mới thong dong ăn Tết. Cũng gặt, đập vần công, hết nhà này sang nhà khác nên không khí vùng quê lúc nào cũng ấm áp, nhộn nhịp. Cánh đồng lúa chín vàng, lòng người cũng vàng rực, óng ánh nghĩa tình… Chưa hết, những buổi giã gạo để có mớ gạo mới cúng ông bà trên mâm cơm ngày Tết cũng rộn rã lắm nhờ cách lao động vần công này. Đó cũng là dịp để những chàng trai, cô gái thân thiết nhau hơn, hiểu nhau hơn và biết đâu sau ngày Tết lại có những cặp “nên duyên”. Ngày nay, đa phần bà con trồng lúa thần nông, ngắn ngày, hai ba vụ mỗi năm nên chuyện gặt lúa ăn Tết cũng ít dần; chuyện đập lúa, giã gạo vần công cũng trôi vào quá khứ bởi mọi thứ đã được máy móc làm thay rồi. Và cũng trôi vào quá khứ là tiếng quết bánh phồng trong đêm, âm thanh thình thịch ấy đã đi vào giấc ngủ êm đềm của bao đứa trẻ quê trong khi với người lớn đó là những đêm xóm làng không ngủ, náo nức đợi xuân về.

Ta lại thử nhớ hình ảnh những bác nông dân ngồi lợp lá trên mái nhà, miệng cười hớn hở. Những tiếng gọi nhau í ới đưa lá lên, đưa lạt buộc thêm lên cứ ầm ĩ một góc xóm. Hầu hết nhà trong xóm là nhà lá nên hàng năm cứ gần Tết nhiều nhà lại lợp lại nhà, vừa có mái nhà mới ăn Tết vừa chuẩn bị đón mùa mưa sắp tới. Các chàng trai trong xóm lại đi lợp nhà vần công theo lịch đã được sắp xếp cho từng nhà. Và trước khi Giao thừa đến ai cũng vui vẻ mãn nguyện được ăn Tết trong căn nhà tinh tươm, ấm cúng. Làm nhà vần công còn có cái lợi là những tấm lá, bó lạt còn dư lại của nhà này có thể chuyển qua nhà khác không bỏ phí thứ gì. Cái lợi nhất vẫn là cái chuyện “Anh giúp tôi, tôi giúp anh, cả xóm giúp nhau” đã trở thành một hương ước bất thành văn thắm đượm trong lòng người của một thời nghèo khó mà sáng trong, đẹp đẽ.

Những ngày cận Tết, nhớ lại một nét sinh hoạt của miền quê xưa, lòng cứ bồi hồi nao nao. Hình như có nhiều thứ đang mất dần đi theo thời gian, theo sự phát triển của cuộc sống hiện đại. Dù sao tôi vẫn có niềm tin rằng tình làng nghĩa xóm không vì thế mà phôi pha, rằng nông thôn mới vẫn mang trong lòng nó cái gốc rễ của tình người, một tình người như “Lạt mềm buộc chặt” để làm nên sức mạnh của cộng đồng. Và dẫu hình thức “Vần công” không còn nữa thì cái đạo lý “Tối lửa tắt đèn có nhau” ấy vẫn sáng mãi trong lòng dân tộc Việt.

NGUYỄN NGỌC TUYẾT
(TP. Cần Thơ)
Tuần Báo Văn Nghệ TP.HCM số Xuân 2021

Ý Kiến bạn đọc