Nghiên cứu - Phê bình - Trao đổi - Mục con

Từ “lạm dụng” đang bị lạm dụng

Cách đây chưa lâu, tôi được Tổng Biên tập một tờ báo địa phương mời viết bài thường xuyên cho 2 chuyên mục của 2 ấn phẩm thuộc cơ quan báo chí của anh. Một hôm, tôi đến gặp Tổng Biên tập, đưa ra 2 tờ báo của cơ quan anh và nói chân tình:

- Phóng viên nhà mình dùng từ “lạm dụng” như thế này thì nguy quá!

Tổng Biên tập có phần ngạc nhiên, rồi đọc 2 bài báo tôi dùng làm dẫn chứng, trong đó tôi có gạch dưới 2 chỗ phóng viên (PV) của anh dùng từ “lạm dụng”. Một bài viết về vụ hãm hiếp một bé gái 10 tuổi, PV viết: “Tên X. rủ bé gái Y. đi chơi và đã dùng vũ lực lạm dụng tình dục với bé”. Còn bài kia, một PV khác lại viết thế này: “Nhiều đối tượng đã lạm dụng ma túy, như tàng trữ, vận chuyển, buôn bán và chích hút ma túy, làm cho tệ nạn này ngày càng gia tăng”.

Đọc xong, đồng chí Tổng Biên tập có vẻ trầm ngâm. Rồi anh bảo:

- Ông giải thích cụ thể đầu cua tai nheo cho tôi nghe nào.

Tôi nói:

- “Lạm dụng” là một từ Hán – Việt, kết hợp hai từ tố: “Lạm” có nghĩa là vượt quá mức, quá giới hạn được pháp luật quy định hoặc cho phép. “Dụng” có nghĩa là dùng. “Lạm dụng” là dùng quá giới hạn được pháp luật quy định hoặc cho phép. Vậy nếu viết như trong hai bài báo này, thì hóa ra bảo kẻ xấu cứ việc hiếp dâm trẻ em, cứ việc buôn bán, vận chuyển, chích hút ma túy; nhưng… làm vừa vừa thôi, đừng vượt quá mức cho phép (!?). Dùng từ “lạm dụng” như thế này thật là nguy hiểm chết người!

Lúc bấy giờ, ông Tổng Biên tập mới “À ra thế”! Hiểu rồi! Rõ rồi!”.

Tôi biết anh quá bận công việc quản lý và thường giao quyền cho người khác duyệt bài, nên mới có chuyện này. Anh kịp thời cho họp cơ quan chấn chỉnh việc dùng từ sai và nhấn mạnh yêu cầu giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt. Từ đó, trên các ấn phẩm của cơ quan báo do anh phụ trách, không thấy xảy ra cái lỗi “đáng sợ” như thế nữa.

Ấy thế mà, hiện nay rất nhiều báo chí, đài phát thanh – truyền hình trung ương và địa phương, cũng như trong giao tiếp hàng ngày, từ “lạm dụng” vẫn đang bị dùng tràn lan, bừa bãi. Nói cách khác, từ “lạm dụng” đang bị lạm dụng một cách nghiêm trọng. Đơn cử ví dụ: Báo T. đăng tin: “H. T: Một thanh niên dâm ô với trẻ em, rồi bỏ trốn”, tác giả V… đã viết: “N.V.D. sinh tháng 12/1989, con ông (…) và bà (…) thường trú tại (…). Ngày…, D. rủ cháu N.T.X. 5 tuổi là láng giềng vào nhà mình, đóng kín cửa rồi lạm dụng cháu” (Tôi viết tắt và bỏ trống họ, tên người và địa chỉ – Đ.N.Đ). Tin này phạm lỗi dùng từ “lạm dụng”. Ai, pháp luật nào cho phép tên D. quan hệ tình dục với cháu X. mà PV lại viết “lạm dụng”? Pháp luật nghiêm cấm và xử nặng tội cưỡng bức, xâm hại tình dục (gồm dâm ô hoặc hiếp dâm), nhất là đối với trẻ em. Vả lại, bé X. không thể đồng thuận hoặc… cho phép tên D. quan hệ tình dục với mình. Vậy, đối với hành vi của tên quỷ râu xanh với bé X. không thể dùng từ “lạm dụng, mà phải viết là: “xâm hại (hay cưỡng bức) tình dục”.

Trên VTV phát sóng tháng 10/2016, nhà đài có mời mấy vị chuyên gia tâm lý học, bác sĩ và cán bộ pháp luật tới tọa đàm về chủ đề “Chống xâm hại tình dục trẻ em”. Dòng chữ này được trình bày rõ mồn một trong khán phòng. Ấy thế mà, không hiểu sao, trong suốt buổi lên sóng, người dẫn chương trình (MC) và các diễn giả nhiều lúc cứ thản nhiên dùng nhóm từ “lạm dụng tình dục trẻ em” trái hẳn với biểu ngữ đã được trương ra! Ví dụ, họ nói: “Hiện tượng lạm dụng tình dục trẻ em đã và đang diễn ra nghiêm trọng ở nhiều nơi”; hoặc: “Hiện nay, việc lạm dụng tình dục trẻ em không chỉ đối với các bé gái, mà cả với các bé trai”… Nghe nhiều lần như thế, quả thật tôi rất khó chịu và thấy thất vọng về trình độ sử dụng tiếng Việt của MC và các chuyên gia kia.

Từ tố (yếu tố) “lạm” được dùng đúng, như trong các trường hợp sau: “Lạm phát ngân sách” tức là sự phát hành hoặc chi tiêu tiền bạc cho việc đầu tư công vượt quá mức quy định, hay vượt quá mức Quốc hội đã cho phép, gây ra nợ công và làm đồng tiền mất giá. “Lạm quyền” tức là làm những việc vượt quá quyền hạn, chức trách của mình. “Lạm sát”: giết thịt gia súc bừa bãi, vượt quá mức cho phép. “Lạm thu”: thu thuế quá mức quy định để lấy làm của riêng… Với từ “lạm dụng”, dùng đúng trong các trường hợp: “Đừng lạm dụng lòng tốt của người khác” nghĩa là: Không nên thấy người ta tử tế, tốt bụng với mình thì lấn tới, được đằng chân lân đằng đầu, lại đòi hỏi, lợi dụng ở mức cao hơn. Hoặc: “Chớ lạm dụng thuốc bảo vệ cây trồng, dễ gây bệnh cho người”; hay: “Không nên lạm dụng thuốc kháng sinh trong một số bệnh viêm nhiễm”…

Lỗi dùng từ “lạm dụng” nằm trong tình trạng dùng sai các từ Hán – Việt đang rất phổ biến hiện nay trong các trường học, trên các diễn đàn, các phương tiện truyền thông (báo in giấy, báo điện tử, báo nói, báo hình) và ngoài xã hội. Thiết nghĩ: Các trường học, nhất là các trường CĐ-ĐH nên phục hồi việc dạy môn “Tiếng Việt thực hành” đồng thời coi trọng việc giảng dạy các từ Hán – Việt cho sinh viên. Việc giảng dạy từ Hán – Việt không có nghĩa là dạy chữ Hán (chữ Trung Quốc viết theo lối tượng hình) – như có người đề xướng.

Đào Ngọc Đệ
(Giảng viên chính – Đại học Hải Phòng)
Tuần Báo Văn Nghệ TP.HCM số 458

Ý Kiến bạn đọc