Ngoài nước

Tri thức vẫn phát triển ngay cả lúc tuổi cao

Giáo sư – Tiến sĩ Robert Belyea từng lãnh đạo Viện Quốc gia (Hoa Kỳ) về những vấn đề lão hóa, hiện đang giảng dạy tại Học viện Y khoa Mount Sinai (ISMMS) nổi tiếng ở New York, đã trả lời các câu hỏi của phóng viên tạp chí Newsweek, một trong những tờ tuần báo Mỹ hàng đầu trong khuôn khổ một cuộc hội thảo quy mô, được tổ chức tại thủ đô Washington D.C, xoay quanh chủ đề “Lão hóa và người cao tuổi” nhân ngày Quốc tế về người cao tuổi 1-10-2018. Dưới đây là các câu hỏi và trả lời:

- Thưa giáo sư, lúc về già con người có thể giữ được sức khỏe của cả thể chất lẫn tâm hồn bằng cách nào?

- Sự sảng khoái về tinh thần cũng quan trọng như sự khỏe mạnh của thể chất. Người nào trong chúng ta cũng cần có mối quan hệ giữa bạn bè và người quen xung quanh. Những ai đã tạo dựng mối tương quan khăng khít đó, dễ chịu được những “cú sốc” lớn như cái chết của người bạn đời khi về già. Về sự sảng khoái tinh thần, người cao tuổi cần phải đặt những mục đích nhất định nào đó cho mình. Sự lành mạnh về thể chất cũng vậy, cần phải có chế độ ăn uống và luyện tập thường xuyên, nhằm giữ vững bộ xương cũng như hệ tuần hoàn co bóp từ trái tim.

So-519--Tri-thuc-van-phat-trien-ngay-ca-luc-tuoi-cao---Anh-5
Giáo sư – Tiến sĩ R. Belyea.

- Tại sao bây giờ mới xuất hiện sự quan tâm đáng kể về vấn đề lão hóa như vậy, thưa giáo sư?

- Theo các quan điểm chung thì sự lão hóa là một hiện tượng mới. Vào thập niên đầu tiên của thế kỷ XX, tuổi thọ trung bình của con người chỉ là 47; còn người hiện đại ngày nay có thể sống tới 74 tuổi, có nghĩa là 27 năm nhiều hơn trong vòng một thế kỷ. Từ thời đại đồ đồng 3.000 năm trước Công nguyên (Tr.CN) cho tới đầu thế kỷ XX, loài người mới chỉ sống lâu hơn có 29 tuổi. Tóm lại, tuổi thọ của thời kỳ chúng ta đang sống đã tăng bằng cả 5.000 năm trước cộng lại. Do đó phát sinh vấn đề “người có tuổi”.

- Vậy sự phát triển tri thức có tiếp tục với độ tuổi cao niên không?

- Trước đây chúng ta thường cho rằng những người sống quá lâu, thường dễ mất trí. Đó là một quan niệm sai lầm! Các cuộc nghiên cứu công phu của Viện Quốc gia về những vấn đề lão hóa tại Hoa Kỳ, cũng như ở nhiều nước khác đã chỉ ra rằng, sự kém minh mẫn trong lứa người già hiện nay ít hơn nhiều so với quá khứ; phải coi sự “đãng trí” ấy là biểu hiện của một căn bệnh nào đó, chứ không phải hoàn toàn do quá trình lão hóa tự nhiên gây nên.

Ngày càng có nhiều bằng chứng cho thấy sự phát triển tri thức vẫn tiếp tục ở độ tuổi cao. Quan trọng nhất là cách sống! Với tuổi nào cũng vậy, nếu bạn không trau dồi liên tục, đương nhiên kiến thức sẽ mai một đi… Sự thú vị với những người cao tuổi sẽ kém hẳn, nếu họ không lưu tâm đến việc này lắm. Nhiều già làng thời cổ xưa chính là những người minh mẫn nhất, ngay trong nhiều bộ tộc thiểu số bây giờ cũng vậy.

- Tại sao có những tài năng sáng tạo chỉ xuất hiện sau lứa tuổi 70 hoặc cao hơn nữa?

- Trong một vài lĩnh vực đòi hỏi sự từng trải, cân nhắc – tổng hợp “vốn sống” và kinh nghiệm đúc kết từ những khoảng thời gian dài. Đó là những ngành như triết học, viết sử, họa sĩ, hay soạn nhạc… Danh họa thiên tài người Tây Ban Nha Pablo Picasso (1881-1973) chẳng hạn, tài năng của ông tương ứng với độ tuổi từ 82-92 phát triển rực rỡ cùng tranh vẽ, áp phích và màu nước… Giữa đó là bức chân dung tự họa cuối cùng rất thi vị của Picasso hoặc họa sĩ kỳ tài Titian (1473-1576) thời Phục hưng ở Ý vẫn còn vẽ rất sung sức khi đã 99 tuổi… Còn trong giới chính khách, khoa học và nghệ thuật quốc tế chúng ta có thể kể ra hàng loạt các vĩ nhân cao niên khác không thể liệt kê xuể.

So-519--Tri-thuc-van-phat-trien-ngay-ca-luc-tuoi-cao---Anh-2
Danh họa Picasso miệt mài sáng tác bất chấp tuổi cao.

- Có nghề nào giúp kéo dài tuổi thọ lâu nhất không?

- Một trong những ngành nghề đó là công việc chỉ huy dàn nhạc. Đó là nghề có hoạt động thể chất cao, bởi người nhạc trưởng luôn phải đứng liên tục để điều khiển dàn nhạc, đồng thời cũng luôn phải hoàn thiện những công việc kết hợp giữa tai, mắt và tay để hành nghề.

- Thưa giáo sư, thế hiện tượng “hay quên” có phải là tiến trình bình thường của sự lão hóa không?

- Tôi nghĩ rằng người ta quá đặt nặng vào trí nhớ của mình. Ví như một người ở độ 40 tuổi quên một số điện thoại nào đó, là anh ta bắt đầu lo “sốt vó”; một cụ 65 tuổi lỡ quên tên riêng của ai đấy, khiến cụ hoảng sợ thực sự… Việc gì phải suy diễn thái quá như vậy? Nếu như sự mất trí nhớ không kéo dài (số điện thoại và tên người sau đó được nhớ lại), thì đó không phải là một căn bệnh làm con người hay quên.

- Vậy theo giáo sư, có cách gì để người cao tuổi dễ nhớ hơn không?

- Những người già ở La Mã cổ đại có một cách là “liệu pháp Loky” như họ gọi, bằng cách đánh dấu những chỗ quy định trong nhà cho dễ nhớ nhất (giống như cái dây buộc để khăn mùi xoa khỏi rơi vậy). Cách tốt hơn là sử dụng quyển lịch bàn (ngay lớp người trẻ trong công sở bây giờ cũng làm thế), ghi trước những việc phải làm trong ngày. Còn đến giờ chưa thấy xuất hiện những liều thuốc “kỳ diệu” khiến con người không thể quên được.

So-519--Tri-thuc-van-phat-trien-ngay-ca-luc-tuoi-cao---Anh-6
Cây cọ bất hủ Titian (tranh tự họa) của thời Phục hưng.

- Lý do nào dẫn tới việc mất trí nhớ, thưa giáo sư?

- Trong 100 người bị chứng mất trí nhớ, có đến 85 người do các nguyên nhân về thể chất như dị ứng thuốc, suy dinh dưỡng, hay các căn bệnh về não; 15% còn lại là do có sự “khủng hoảng” nào đó. Tất cả mọi công cụ y tế tác động lên hệ trung ương thần kinh như thuốc chống rối loạn, thuốc hạ huyết áp, hay các chất an thần… đều có thể là những nguyên nhân gây ra các chứng bệnh về não. Liều lượng dùng thuốc cũng rất quan trọng: một liều như nhau có thể tác động lên người 65 tuổi gấp 2 lần mạnh hơn so với người trẻ. Sự mất trí nhớ có thể được ngăn chặn từng phần, nếu tránh dùng những thứ dễ gây phản ứng hoặc rối loạn. Vì vậy đòi hỏi phải có những lời chẩn bệnh kịp thời và chính xác.

- Tại sao có người đã 85 tuổi rồi mà trông như mới hơn 50, hoặc ngược lại – có những người nhanh “già trước tuổi”?

- Trong quá trình lão hóa có nhiều nhân tố đóng vai trò rất quan trọng như các căn bệnh khác nhau của não, những chứng bệnh về tim hay ung thư. Ngoài ra, sự khác biệt giữa tâm hồn và thể chất tuổi tác cũng đóng vai trò thiết yếu, tạo khả năng với các yếu tố tâm lý khỏe mạnh ngay cả khi tuổi đã cao. Những người sôi nổi và đa cảm thường trông trẻ hơn những ai vốn trầm lặng và ít vận động.

- Các xúc cảm đóng vai trò như thế nào – nhất là đối với những người già cô đơn?

- Với phụ nữ thì vấn đề có phức tạp hơn, bởi họ thường sống lâu hơn nam giới. Tuổi thọ trung bình của nữ giới bây giờ thường cao hơn khoảng bảy năm rưỡi so với đàn ông. Với 150 cụ bà trên 65 tuổi, thì số cụ ông đồng niên là 100 người. Còn với thế hệ “bát tuần” thì tỷ lệ này là 250 cụ bà so với 100 cụ ông. Điều ấy có nghĩa là phải tìm cách kéo dài tuổi thọ cho các đấng mày râu. Có sự khác biệt rõ ràng giữa hai phái giới: đàn ông hút thuốc nhiều hơn, rượu trà cũng vậy, và hơn nữa là họ thường làm việc ở những nơi nguy hiểm hơn phụ nữ. Nhưng đây cũng là một bí ẩn của tự nhiên: trong các loài động vật khác cũng thế, đa phần con cái sống lâu hơn con đực – có phải vì giống cái “đa cảm” hơn chăng?

So-519--Tri-thuc-van-phat-trien-ngay-ca-luc-tuoi-cao---Anh-7
“Nữ hoàng truyện trinh thám” người Anh – Agatha Christie (1890-1976) vẫn làm việc rất sung sức
khi đã quá ngưỡng thất tuần.

- Người già dễ bị những khủng hoảng – cả về thể chất lẫn tâm lý hơn phải không, thưa giáo sư?

- Với một số người, nhất là nam giới, khi bước vào tuổi già đồng nghĩa với việc vị trí xã hội của họ vốn có trước đây đột nhiên “bị hạ bệ”, dễ gây ra những khủng hoảng – rối loạn lớn. Ngoài ra, cái chết của người thân cũng phát sinh khủng hoảng trong người già, đi liền với sự lẩn thẩn, hay mất dần trí nhớ… Với sự chẩn bệnh đúng, sự khủng hoảng – rối loạn tâm lý trong thời kỳ đầu có thể chữa trị được. Nhưng thường chúng không được phát hiện và chữa chạy kịp thời, nên rất dễ dẫn đến hiểm họa. Bằng chứng là hơn 25% những người Mỹ tự tử thuộc lớp người trên 65 tuổi.

- Nền y học hiện đại có thể làm tăng tuổi thọ con người không, thưa giáo sư?

- Giới hạn sinh học của tuổi người là trong khoảng từ 110 năm đến 120 năm. Câu hỏi của ngày hôm nay là: Chúng ta có thể tác động làm thay đổi các cấu trúc về sự lão hóa của chất gien không? Đề tài này thoạt nghe như trong chuyện khoa học viễn tưởng, nhưng chắc chắn là nền y học thế giới trong tương lai gần sẽ làm được. Với vấn đề lão hóa, khoa học cần phải nghiên cứu chuyên sâu về các bộ gien (ADN), bởi đó chính là nền tảng của di truyền khiến các thế hệ tồn tại, đặc biệt là các gien giúp kéo dài cuộc sống.

- Xin cám ơn giáo sư về cuộc trao đổi bổ ích này.

Ngự Bình (Theo Newsweek)
Tuần Báo Văn Nghệ TP.HCM số 519

Ý Kiến bạn đọc