Trong nước

Trí thức Nam bộ từ cuối thế kỷ XIX đến 1975

Cuốn sách “Trí thức Nam bộ từ cuối thế kỷ XIX đến 1975” thuộc thể loại “Tủ sách Nhân sĩ trí thức – Lịch sử – Truyền thống” (Nhà xuất bản Văn hóa – Văn nghệ 2018) do Trần Đình Thống và Hồ Sơn Điệp đồng chủ biên. Tham gia cùng biên soạn gồm có: Huỳnh Trung Kiên – Dương Thành Thông, Nguyễn San Hà, Bùi Vinh Thiện, Ngô Thị Thu Hoài, Trương Ứng Minh, Lê Thị Vị, Lê Thành Thuận, Hồ Viết Hùng, Võ Phúc Toàn, Bế Thị Thắm.

Sách dày 400 trang, chia làm 4 phần: Lời nói đầu; Tổng quan; Trí thức Nam bộ; Một số trí thức tiêu biểu và Kết luận.

So-522--Tri-thuc-Nam-bo-tu-cuoi-the-ky-XIX-den-1975---Anh-1

Thay mặt người đồng chủ biên và những người cùng biên soạn, tác giả Trần Đình Thống chia sẻ:

- Trí thức, trong bất kỳ chế độ xã hội nào, ở mọi thời đại, đều là động lực phát triển, là thước đo văn minh, tiến bộ xã hội của dân tộc và thời đại. Từ xa xưa, dân tộc ta đã đặt trí thức ở vị trí thứ nhất trong kết cấu “trí – nông – công – thương” của xã hội phong kiến. Nền tảng học vấn và phẩm chất đạo đức khiến cho người trí thức phong kiến có được sự tôn trọng của xã hội. Đức hiếu học được đề cao, nghề dạy học được xem trọng là minh chứng cho vai trò của trí thức thời phong kiến. Trí thức Việt Nam từ thuở có tên luôn đồng hành với dân tộc, là tinh hoa của dân tộc trong công cuộc dựng nước và giữ nước, trong suốt chiều dài hàng chục thế kỷ chống giặc ngoại xâm phong kiến đến từ phương Bắc.

Từ giữa thế kỷ XIX, nước ta lại đứng trước họa ngoại xâm, lần này là súng đồng, tàu thép của thực dân phương Tây. Hơn ai hết, đội ngũ trí thức là những người trăn trở trước vận mệnh của đất nước, tiên phong trong phong trào giải phóng dân tộc.

Từ nửa cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, nhiều sĩ phu phong kiến thức thời đã cố gắng đi tìm thứ vũ khí mới từ sức mạnh của kẻ thù; một số khác tiếp cận văn hóa, tri thức phương Tây, trở thành những người trí thức tân học, với hy vọng tìm được con đường giải phóng từ sức mạnh dân tộc kết hợp với sức mạnh thời đại. Cuộc đấu tranh giữa cái mới với cái cũ, cái tiến bộ và cái lỗi thời, cái đổi mới và cái thủ cựu diễn ra trong hàng ngũ những người trí thức đương thời, thậm chí là ngay trong tư tưởng của mỗi người.

Nam kỳ – Nam bộ, đất phương Nam “đi trước về sau” trong kháng chiến chống thực dân phương Tây, đội ngũ trí thức ra đời muộn hơn so với những vùng miền khác của đất nước, song tỏ ra kiên quyết trong đấu tranh và nhạy bén trước thời cuộc. Cá tính thoáng mở, năng động của dân Nam bộ là chất xúc tác để người trí thức đoạn tuyệt với cái cũ, nhạy bén trong lựa chọn, tiếp nhận cái mới, cái tiến bộ. Vùng đất Nam bộ trở thành nơi thu hút những trí thức nhạy cảm với thời cuộc, tìm kiếm con đường và môi trường dấn thân.

Với nhận thức đó, trong tập sách nhỏ này, nhóm tác giả mong muốn góp phần phục dựng lại một góc nhỏ trong đời sống sinh hoạt trí thức ở Nam kỳ (Nam bộ) từ cuối thế kỷ XIX đến năm 1975 thông qua cuộc đời, sự nghiệp của một số trí thức tạm gọi là “tiêu biểu”. Nói “tạm” bởi chúng tôi nhận thức rằng, cuộc đời và những cống hiến, đóng góp của bậc tri thức không dễ để người đời hiểu rõ một cách đầy đủ, tường tận và thấu đáo; thậm chí có khi còn bị che lấp, lãng quên hay nhầm lẫn bởi thời cuộc và dòng chảy thời gian. Những trí thức được chọn trong tập sách này về cơ bản đã được sự đồng thuận trong cách đánh giá, nhìn nhận về vai trò, cống hiến trên những lĩnh vực cụ thể. Song chắc chắn là chưa đầy đủ! Tính chất “tiêu biểu” do vậy chỉ mang tính tương đối và chỉ trên cơ sở nhận thức chủ quan của nhóm tác giả.

Cũng chính vì lẽ đó, nhóm tác giả tiếp tục tìm kiếm và hy vọng nhận được sự chỉ dẫn để có dịp bổ sung đầy đủ, toàn diện hơn chân dung những trí thức xứng đáng được ghi nhận, trong những lần tái bản, hoặc trong một ấn phẩm tương tự mang tên “tập 2” vào thời gian tới. Chúng tôi đã cố gắng lựa chọn những trí thức tiêu biểu trên nhiều lĩnh vực (chính trị, văn hóa, giáo dục, kinh tế, khoa học, nghệ thuật…). Các nhân vật được sắp xếp theo thứ tự năm sinh; trường hợp cùng năm sinh thì xếp theo thứ tự chữ cái Alphabet. Nội dung chính của tập sách được chia thành hai phần tương ứng với hai giai đoạn của lịch sử dân tộc, lấy Cách mạng Tháng Tám năm 1945 làm mốc phân chia. Một số nhân vật có thời gian hoạt động, cống hiến trải cả hai giai đoạn, chúng tôi căn cứ vào thời điểm khởi đầu của hoạt động trí thức (mang tính tương đối) để sắp xếp.

Lê Văn – Đình Miên
Tuần Báo Văn Nghệ TP.HCM số 522

Ý Kiến bạn đọc