Tản văn

Trăn trở một tiếng đàn

Người Bana ở vùng rừng núi Hoài Ân – Bình Định nói rằng tộc người của họ hiện đang lưu giữ một loại nhạc cụ độc đáo có thể đuổi được chim muông, thú rừng đến phá hoại cây trồng. Đó chính là cây đàn pơ lơn khơn được làm từ gỗ cây Lonhlay mọc ở đầu nguồn con nước…

Huyền thoại cây đàn đuổi chim

Một lần về huyện Hoài Ân, chúng tôi được anh Võ Chí Hà – cán bộ Trung tâm văn hóa và thông tin huyện khoe rằng tiếng đàn pơ lơn khơn có âm điệu huyền hoặc, trầm bổng lắm, ai nghe một lần nhớ mãi không quên.

Theo lời anh mách, chúng tôi tìm đến vùng núi rừng Đăk Mang, Bok Tới – nơi có người Bana sinh sống trên địa bàn huyện để “mục sở thị” cây đàn huyền thoại pơ lơn khơn. Bà con ở đây bảo rằng người giữ hồn tiếng đàn ấy là nghệ nhân Yá Chánh (Đinh Thị Chánh) làng T2 – Bok Tới, tuy đã 79 tuổi rồi nhưng ngón đàn của Yá hay lắm, hay không thể tưởng tượng được.

Anh-minh-hoa-1

Trên “con ngựa sắt” vượt qua những đoạn núi đồi hoang vu đến giữa trưa chúng tôi đã có mặt tại làng T2. Ngôi nhà của Yá Chánh thật sự đồ sộ, nguy nga nhất làng làm chúng tôi ngạc nhiên. Nhưng phía sau ngôi nhà ấy vẫn là ngôi nhà sàn truyền thống của người Bana. Ở đó Yá Chánh đang lui cui bên bếp lửa hồng. Nghe hỏi về ngón đàn sở trường của mình, Yá vui lắm!

Yá kể rằng cho mãi đến tận hôm nay không ai biết rõ loại nhạc cụ này có tự bao giờ. Lũ làng chỉ biết rằng từ thuở xa xưa, nơi đầu con suối lớn trên ngọn núi cao ngất có tên Kon Trú kia có gia đình bà Yá Pơ sinh sống và trồng trọt. Yá Pơ đã mừng thầm khi thấy nhờ đất tốt, nước tưới đầy đủ cộng với sự chăm sóc tích cực của gia đình mình mà cây trái lên tươi tốt, lúa mọc đầy rẫy, bắp rộ đầy nương, như thế nhà mình sẽ no đủ còn lo sợ điều gì nữa đâu. Thế mà ngờ đâu khi đến mùa thu hoạch, bỗng có lũ chim ác không biết ở đâu bay về nương rẫy phá sạch hoa màu làm nhà bà không thu hoạch được gì. Cái đói lại cứ quẩn quanh bên cạnh. Yá đã nghĩ đủ mọi cách để đuổi lũ chim đi nhưng không có cách nào trị được chúng. Yá Pơ buồn chán lắm, cứ trăn trở mãi không thôi.

Và rồi một đêm kia, trời mưa to gió lớn, sấm chớp vang rền khắp nơi, có một vị thần núi xuất hiện chỉ cho Yá Pơ biết cách đuổi lũ chim ác đi. Bàng hoàng tỉnh dậy sau cơn mơ, Yá Pơ đã làm theo lời thần núi dạy. Bà cùng con cháu mỗi người cầm một thanh gỗ nhỏ gõ vào chân cầu thang nhà sàn, bỗng nghe từ đó phát ra tiếng vang vào vách núi đồi lan ra xa dần rồi tiếng vang ấy lại dội ngược trở về, âm điệu lúc trầm bổng, lúc réo rắt du dương thật quyến rũ lòng người. Đồng thời cũng cái âm thanh đó lại khiến cho lũ chim ác hốt hoảng vụt cất cánh bay đi hết.

Kể từ đó gia đình Yá Pơ sống trên ngọn Kon Trú kia dần dần được ấm no nhờ làm rẫy không còn bị lũ chim quậy phá nữa… Và cũng từ lúc đó những thanh gỗ này được chế tạo trở thành dụng cụ để đuổi chim muông, thú rừng. Qua thời gian, dưới sự sáng tạo của con người, nó được cải tạo dần thành phương tiện hoạt động trong sinh hoạt phục vụ đời sống tinh thần của người Bana và được đặt tên là pơ lơn khơn.

Người giữ hồn tiếng đàn pơ lơn khơn

Theo lời Yá Chánh, cấu tạo của cây đàn pơ lơn khơn khá đơn giản. Các thanh gỗ làm nên cái đàn ấy được lấy từ cây Lonhlay mọc ở đầu nguồn con nước, đem về lột vỏ phơi thật khô mới làm được đàn. Thế nhưng không được phơi dưới ánh nắng quá gắt, vì như thế sẽ làm nứt thân gỗ. Kế đó chọn ra 6 thanh gỗ rồi gọt nhẵn hình tròn dẹt được nối với nhau treo tòn ten bởi các dây mây được chuốt mỏng sao cho nó có được sự mềm mại, uyển chuyển cho các thanh gỗ nằm ngang. Sáu thanh gỗ này được treo trên một giá đỡ làm bằng tre nứa hoặc gỗ có độ cao khoảng tầm người đứng.

Yá Chánh cho biết, trong các công đoạn làm thành cây đàn đuổi chim muông, thú rừng kia thì công phu nhất là giai đoạn chọn các thanh đàn. Người ta phải chọn làm sao cho các thanh gỗ đó ở cùng một cây Lonhlay tính từ gốc đến ngọn rồi mới đến nhánh. Thanh mẹ là đoạn dài nhất cỡ 150 cm, sau khi đã đẽo gọt thì đường kính còn 15 cm. Đoạn tiếp theo ngắn và nhỏ hơn thanh mẹ là thanh chị, rồi kế đó là thanh em, cháu, chắt có chiều dài 100 – 80 cm với đường kính từ 10 cm xuống 8 cm. Tất cả các thanh này được treo với một khoảng cách đều nhau nhất định cách nhau từ 8 – 10 cm, thanh nhỏ (chắt) nằm dưới cùng, còn thanh lớn (mẹ) thì nằm trên hết. Thời điểm tốt nhất để chặt cây làm đàn là cuối mùa mưa (cuối tháng 11, đầu tháng Chạp), lúc này cây già, làm đàn sẽ không bị mọt ăn.

Ông Đinh Xuân Á – Bí thư Đảng ủy xã Bok Tới cho biết: “Ở Bok Tới người chơi đàn pơ lơn khơn hay nhất hiện nay chính là Yá Chánh. Yá đã chơi loại đàn này từ khi bà 15 tuổi. Bà cũng là nghệ nhân chơi đàn hay nhất còn lại ở xã. Dẫu đã lớn tuổi rồi nhưng ngón đàn của Yá vẫn còn quyến rũ lắm! Bà chẳng những hát hay mà còn biết rất nhiều bài hát của người Bana nữa đấy!”. Nghe khen, Yá Chánh cười ngượng nghịu nhưng đôi mắt lại ánh lên niềm vui: “Mình có hát hay gì đâu. Cán bộ khen quá lời đấy! Mình chỉ biết là cái miệng mình nó thích hát từ khi biết nói. Cái tai mình thích nghe tiếng đàn của cha mình đuổi chim muông và thú rừng đến phá hoại cây trồng từ lúc nào mình không nhớ nổi. Khi mình 15 tuổi, mình đã được cha truyền dạy đánh và làm đàn pơ lơn khơn rồi!”.

Yá Chánh cho biết thêm, trước đây đàn pơ lơn khơn được cất giữ ở những chòi canh lúa. Người đánh đàn thường dùng để giải khuây khi nghỉ tay ở trên nương, rẫy hoặc xua đuổi các loại thú dữ, sâu bọ phá hoại mùa màng. Âm thanh của đàn vang động cả núi rừng vừa đuổi con chim, con thú phá nương rẫy, vừa giục giã mọi người hăng say lao động sản xuất. Cha bà, cụ Đinh Bok Ba là người đánh đàn pơ lơn khơn giỏi nhất vùng cao của huyện Hoài Ân. Gia đình Bok Ba có 6 người con, nhưng chẳng ai mặn mòi với chuyện học đàn và đánh đàn. Vì bà là con gái nên Bok Ba không có ý định truyền nghề. Khi Yá Chánh lên 10 tuổi, hàng ngày bà thường đem cơm cho cha ở chòi rẫy. Mê tiếng đàn pơ lơn khơn của cha, trong đêm tối mịt mùng, một mình Yá Chánh lặn lội lên rẫy lấy cây đàn cha treo bên gốc cây xuống mà tập đánh. Cha biết được, thế là năm Yá 15 tuổi, ông quyết định truyền nghề. Mê mẩn với tiếng đàn, không ngừng tập luyện, chẳng bao lâu Yá Chánh trở thành người đánh đàn pơ lơn khơn giỏi nhất vùng. Bà có thể đánh đàn pơ lơn khơn suốt ngày đêm không mệt mỏi trong các lễ hội, đám cưới của người Bana.

Bên ánh lửa bập bùng đêm núi rừng vùng cao Bok Tới – huyện Hoài Ân, chúng tôi được thưởng thức âm điệu huyền hoặc, trầm bổng của tiếng đàn pơ lơn khơn dưới bàn tay điêu luyện tuyệt vời của nghệ nhân Yá Chánh. Yá Chánh cho biết: “Để chơi đàn cho hay thật ra không khó, cái khó ở chỗ là phải có sự khéo léo, nhạy cảm tâm huyết với tiếng đàn mới có thể khai thác được tiếng kêu của muông thú, tiếng suối reo, nước chảy, tiếng gió thổi xào xạc vi vu…”. Cũng bởi thông thạo loại đàn truyền thống này mà Yá Chánh đã dốc lòng truyền dạy cho nhiều người trẻ trong làng và đã 15 lần liên tục tham gia biểu diễn đàn pơ lơn khơn trong những ngày hội văn hóa – thể thao các dân tộc miền núi tỉnh Bình Định. Yá đã được các cấp ngành khen ngợi bởi tiếng đàn thực sự làm xúc động tâm tư người thưởng thức qua những tiết mục độc tấu, hòa tấu các bài dân ca Bana.

Trong những dịp lễ hội của đồng bào Bana hôm nay ở Bok Tới nói riêng và Bình Định nói chung, hòa điệu cùng với tiếng cồng chiêng, tiếng đàn pơ ren, tơ rưng…, đàn pơ lơn khơn đã thật sự trở thành một dụng cụ sinh hoạt trong đời sống văn hóa tinh thần không thể thiếu của đồng bào nơi đây. Thế nhưng, điều mà Yá Chánh băn khoăn nhất là giờ đây những nghệ nhân lớn tuổi còn sống như bà không nhiều nữa, trong khi giới trẻ trong làng chẳng mấy tha thiết với đàn pơ lơn khơn, tụi nó đã “mê mệt” những loại nhạc cụ hiện đại của người Kinh mất rồi.

Yá Chánh cười mà mắt nhìn xa xăm: “Hơn 60 năm gắn bó với cây đàn, Yá rất buồn vì pơ lơn khơn sắp thất truyền rồi. Bây giờ cả xã này không có nhà nào còn có cây đàn ấy cả. Chỉ khi nào có lễ hội, Yá mới nhờ thằng con trai đi tìm cây Lonhlay về làm rồi tập cho nó đánh để dự thi”. Yá có 6 người con, nhưng chỉ có người con thứ 2 là Đinh Văn Khênh theo nghiệp của mẹ. Nhưng 5 năm trước, anh đã qua đời.

Ba năm gần đây, tuổi cao, sức yếu, Yá Chánh không thể theo đoàn văn nghệ của xã đi dự thi tại các lễ hội văn hóa – thể thao miền núi của huyện, của tỉnh được nữa. Bà dốc lòng truyền nghề lại cho anh con trai thứ 3 là Đinh Văn Kiêm và một số bạn trẻ trong vùng. Bà tặc lưỡi: “Kiêm cũng như mấy đứa trẻ trong làng này, biết đánh đàn pơ lơn khơn nhưng đánh chẳng hay. Mà nó cũng chẳng nhiệt tình gì với việc giữ gìn đạo cụ truyền thống của dân tộc mình!”. Ông Đinh Chắt, nguyên Bí thư Đảng ủy xã Bok Tới, tiếp lời vợ: “Đám trẻ bây giờ chỉ lo trồng keo làm giàu chứ không muốn chăm sóc ruộng lúa. Do vậy, chúng chẳng cần lo đến việc đuổi chim chóc, sâu bọ. Khi nào mệt thì rủ nhau đi hát karaoke và nhậu thôi, chẳng nhớ gì đến đạo cụ truyền thống của cha ông”.

*

Anh Võ Chí Hà – cán bộ Trung tâm Văn hóa – thể thao huyện Hoài Ân trăn trở cùng tôi: “Huyện Hoài Ân đã chú trọng việc bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống của các dân tộc Bana, H’rê trên địa bàn. Cứ 2 năm một lần, huyện tổ chức ngày hội văn hóa – thể thao cho các dân tộc miền núi trong huyện. Mỗi lần tổ chức, huyện luôn quan tâm, chú trọng khai thác và phát huy các hoạt động văn hóa – văn nghệ dân gian của từng tộc người, lồng ghép một số loại hình văn nghệ – thể thao mới để thu hút đông đảo nhân dân tham gia. Thế nhưng, đàn pơ lơn khơn chỉ sử dụng được vài tháng là đã bị “lạt” tiếng rồi. Nếu không có người vào rừng sâu, không đam mê tiếng đàn pơ lơn khơn như Yá Chánh nữa thì e rằng mai này loại đàn truyền thống này của người Bana sẽ không còn!”. 

Hải Âu
(Huyện Phù Mỹ, Bình Định)
Tuần Báo Văn Nghệ TP.HCM số 399

Ý Kiến bạn đọc