Nghiên cứu - Phê bình - Trao đổi

Thơ Hồ Chí Minh thời kháng chiến chống Pháp (1946-1954)

 

Trong suốt cuộc đời hoạt động cách mạng, bên cạnh thi phẩm Nhật ký trong tù, Hồ Chí Minh còn sáng tác nhiều bài thơ chữ Hán và quốc ngữ khác nữa. Với bộ phận thơ ca ngoài Nhật ký trong tù có thể thấy các tác phẩm của Bác sáng tác thời kỳ kháng chiến chống Pháp (1946-1954) thực sự có ý nghĩa chuyển tiếp, có nhiều điểm khác biệt so với dòng thơ giai đoạn đầu tìm đường cứu nước vốn thiên về nhiệm vụ tuyên truyền, giác ngộ đấu tranh (Thơ gửi cụ Phan Châu Trinh, 1913; Việt Nam yêu cầu ca, 1923; Ca binh lính, 1941; Ca đội tự vệ, Ca sợi chỉ, Bài ca du kích, 1942; Những vần thơ cổ động, 1945…) và dòng thơ sau 1954 thể hiện rõ tầm vóc, khí thế dân tộc và thời đại (Đảng ta, 1960; Thăm lại hang Pác Bó, 1961; Tình hữu nghị Việt – Lào (1963), Mừng xuân 1968, Mậu Thân xuân tiết (1968), Mừng xuân 1969)…

So-563--Tho-Ho-Chi-Minh-thoi-khang-chien-chong-Phap---Anh-1
Tác phẩm “Nhật ký trong tù” (Nguồn : dantri.com.vn).

Căn cứ theo các sách Hồ Chí Minh – Tuyển tập văn học, Tập III – Thơ (1995), Hồ Chí Minh toàn tập, Tập 5-6 (2000) thì thấy trong giai đoạn 1946-1954, Hồ Chí Minh viết khoảng 30 bài thơ quốc ngữ và 13 bài chữ Hán… Điều cần đặc biệt chú ý là khi sáng tác những bài thơ này, Hồ Chí Minh đã là Chủ tịch nước thông qua tổng tuyển cử 1946 và đang lãnh đạo toàn dân chống thực dân Pháp xâm lược. Vậy mà khi đọc các tác phẩm lại thấy tiếng nói chủ thể tác giả trong vị thế nhà thơ Chủ tịch nước đã được chuyển hóa nhuần nhuyễn trong tư cách nhà thơ – công dân, nhà thơ – chiến sĩ và khát vọng chiến thắng của cả cộng đồng, quốc gia, dân tộc, không còn thấy đâu lối thơ đề vịnh khẩu khí vua chúa một thời xưa cũ. Có thể thấy ở đây tinh thần hướng tâm, hướng về nhiệm vụ chính trị giải phóng dân tộc đã trở thành giọng điệu chủ đạo và lời hiệu triệu cao cả: Cờ đỏ sao vàng tung bay trước gió,/ Tiếng kèn kháng chiến vang dậy non sông./ Toàn dân kháng chiến, toàn diện kháng chiến,/ Chí ta đã quyết, lòng ta đã đồng./ Tiến lên chiến sĩ! Tiến lên đồng bào! (Chúc năm mới 1947)… Cần hiểu rằng chính tiếng nói trữ tình công dân, trữ tình chính trị phù hợp với tinh thần thời đại và ước nguyện của cả một dân tộc đã giúp thơ Hồ Chí Minh không chỉ đáp ứng nhiệm vụ cụ thể trước mắt mà còn có giá trị và sức sống lâu bền. Cũng chính nhờ lẽ đó mà dù viết về chủ đề chính trị xã hội, nhiệm vụ đấu tranh cách mạng, chuyển hóa khẩu hiệu kháng chiến kiến quốc thành thơ, hay khi viết về cảnh rừng Việt Bắc, cảnh đi thuyền trên sông Đáy, tự vịnh 60 tuổi và ngay cả khi hòa đồng giữa cõi thiên nhiên suối rừng trăng trong thanh tĩnh thì Hồ Chí Minh vẫn bộc lộ sâu sắc tiếng nói hướng tâm, tiếng nói trữ tình công dân hướng về quốc gia, dân tộc: Tiếng suối trong như tiếng hát xa,/ Trăng lồng cổ thụ bóng lồng hoa./ Cảnh khuya như vẽ người chưa ngủ,/ Chưa ngủ vì lo nỗi nước nhà (Cảnh khuya)…

Thơ Hồ Chí Minh thời kỳ kháng chiến chống Pháp có cả loại quốc ngữ và chữ Hán, bao quát diện đề tài rộng, kể từ thơ chúc Tết đến thơ điếu phúng, từ thơ cổ vũ chiến đấu đến vịnh cảnh, từ thơ tặng các cụ lão du kích đến gửi các cháu nhi đồng, từ thơ đả kích tướng Pháp đến cảm nhớ bạn hữu, đồng chí trong và ngoài nước… Trong số này có những bài thơ trữ tình tràn đầy âm hưởng lạc quan, chuyển tải được tinh thần cách mạng và giá trị nhân văn, chất liệu hiện thực và vẻ đẹp tâm hồn, hoàn toàn có thể xếp hạng kiệt tác Đường thi: Kim dạ nguyên tiêu nguyệt chính viên,/ Xuân giang xuân thủy tiếp xuân thiên./ Yên ba thâm xứ đàm quân sự,/ Dạ bán qui lai nguyệt mãn thuyền (Nguyên tiêu), với bản dịch xuất sắc của Xuân Thủy: Rằm xuân lồng lộng trăng soi,/ Sông xuân nước lẫn màu trời thêm xuân./ Giữa dòng bàn bạc việc quân,/ Khuya về bát ngát trăng ngân đầy thuyền (Rằm tháng giêng)… Nhìn chung, trong hoàn cảnh chiến tranh gian khổ nhưng trước sau thơ Hồ Chí Minh vẫn cất cao vần “thắng” kể từ tiếng thơ hiệu triệu ngày đầu nổ súng chống Pháp: Tiến lên chiến sĩ! Tiến lên đồng bào!/ Sức ta đã mạnh, người ta đã đông./ Trường kỳ kháng chiến, nhất định thắng lợi!/ Thống nhất độc lập, nhất định thành công! (Chúc năm mới 1947). Có thể nói ở hầu hết các bài thơ với nhiều loại đề tài, đối tượng phản ánh và cung bậc tình cảm khác nhau đều vang vọng âm hưởng lạc quan, niềm tin chiến thắng và ý chí quyết thắng: Kháng chiến thành công ta trở lại,/ Trăng xưa, hạc cũ với xuân này (Cảnh rừng Việt Bắc); Hồ Chí Minh chủ yếu làm thơ quốc ngữ cho đồng bào mình, gắn bó tiếng thơ với công cuộc kháng chiến và phổ cập lời thơ trong toàn thể quốc dân. Sự đan xen, phân hóa giữa lối thơ nghệ thuật điêu luyện bậc cao với thơ tuyên truyền, ca vè, thể hiện rõ tính mục đích và là một thực tế trong thơ Hồ Chí Minh thời kỳ kháng chiến chống Pháp cũng như toàn bộ sự nghiệp văn chương của Người. Chính điều này đã làm nên tính lịch sử cụ thể cũng như tầm cao tư tưởng và những giá trị bền vững vượt thời gian của thơ ca Hồ Chí Minh.

La Nguyễn Hữu Sơn
(Viện Văn học)
Tuần Báo Văn Nghệ TP.HCM số 563

Ý Kiến bạn đọc