Người tốt - Việc tốt

Thêm Tư Liệu Về Vụ Án Nguyễn Ái Quốc ở Hồng Kông

Khi nghiên cứu vụ nhà cầm quyền Hồng Kông bắt giam nhà cách mạng Tống Văn Sơ (tên khác của Nguyễn Ái Quốc) tại Hồng Kông năm 1931, rồi sau đó vụ luật sư Loseby cãi trắng án và tạo điều kiện cho Người trốn thoát sự theo dõi của mật thám Pháp, trở lại Liên Xô năm 1933.

Câu chuyện có chi tiết: Nhà cầm quyền Hồng Kông báo cáo về Anh Quốc chứ tại Hồng Kông không có thẩm quyền tha bổng bị cáo. Sau khi có quyết định từ “Mẫu quốc”, nhà cầm quyền ở Hồng Kông mới thực hiện trả tự do cho Nguyễn Ái Quốc. Trước nay chưa biết, tại Anh Quốc ai là người quyết định trả tự do cho Tống Văn Sơ? Vừa qua trên BBC Tiếng Việt có bài “Bộ trưởng Anh từng thả Hồ Chí Minh” của Nguyễn Giang. Nhận thấy đây là một nguồn giúp các nhà nghiên cứu về Chủ tịch Hồ Chí Minh tham khảo; mặt khác cho người đọc thấy rõ dù tác giả là người không thích Cộng sản nhưng đã phải nhìn nhận:

“Bản thân bị cáo cũng gây ấn tượng tốt trước các quan tòa Anh vì nói tiếng Anh lưu loát và nhấn mạnh ông là một nhà hoạt động dân tộc và vì thế mà đã bị chính quyền Pháp kết án ở An Nam”. Bài này cũng góp phần phản bác lập luận của những kẻ rêu rao, xuyên tạc rằng: Nguyễn Ái Quốc đã chết trong nhà tù ở Hồng Kông, Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh là người Tàu do Trung Cộng đưa thay thế…

Nguyen-Ai-Quoc-nam-1931-bi-bat-o-Hong-Kong
Nguyễn Ái Quốc (Tống Văn Sơ) năm 1931 bị bắt ở Hồng Kông

Xin trích ghi lại một số chi tiết sau:

“Nhưng ở Việt Nam có lẽ không có nhiều người biết đây là vị luật sư cao cấp nhất của Anh, thành viên Viện Cơ Mật, hàm bộ trưởng, cũng chính là người đã quyết định thả Nguyễn Ái Quốc khỏi nhà tù ở Hong Kong.

Các tài liệu ở Việt Nam chủ yếu nhắc đến luật sư Anh Francis Loseby (1883-1967), người giúp Nguyễn Ái Quốc thoát khỏi thuộc địa Anh khi đó mà không rơi vào tay Pháp.

Vợ và con gái ông Loseby năm 1960 có sang Hà Nội thăm Hồ Chí Minh (Chuyến thăm này có cả ông luật sư Loseby nữa – NXB chú thích).

Trong các tài liệu đã đăng ở Việt Nam, gồm bài của Lady Borton, người ta còn nhắc đến một luật sư nữa, Francis Jenkin (1883-1936), đại diện cho bị cáo trong vụ Tống Văn Sơ – một tên gọi của Hồ Chí Minh. Vụ án này tên là Sung Man Cho Vs. The Superuntendent of Prisons, được xử trước tòa Hong Kong.

Theo luật sư Anh, ông Loseby là “solici tor” tức luật sư đại diện cho thân chủ, còn ông Jenkins là “barrister”, trạng sư đại diện cho vụ việc trước tòa.

Nhưng người quan trọng nhất chính là Sir Stafford Cripps, quan chức Anh đã quyết định thả người bắt ở Hong Kong năm 1931 khi mang tấm hộ chiếu cấp tại Singapore ghi tên Tống Văn Sơ, quốc tịch Trung Hoa.

Hai ông luật sư Anh lập luận rằng các hoạt động của Tống Văn Sơ tại Hong Kong không có gì phương hại cho chính quyền Anh Quốc, và đề nghị tòa bác bỏ đề nghị của Pháp muốn Anh trao nộp đối tượng “hoạt động lật đổ” cho họ.

Bản thân bị cáo cũng gây ấn tượng tốt trước các quan tòa Anh vì nói tiếng Anh lưu loát và nhấn mạnh ông là một nhà hoạt động dân tộc và vì thế mà đã bị chính quyền Pháp kết án ở An Nam.

Năm 1929, tòa án ở Vinh đã kết án tử hình vắng mặt Nguyễn Ái Quốc và nếu bị giao cho Pháp, khả năng ông bị án chém là gần như chắc chắn.

Điều cần hỏi ngày nay là vì sao, khi vụ việc được chuyển lên đến Viện Cơ mật tại Anh, Sir Richard Cripps (1889-1952) ở cương vị quan chức pháp lý cao nhất của Đế quốc Anh khi đó đã có quyết định thuận lợi cho Tống Văn Sơ?

Tư tưởng thiên tả

Ở đây, tôi phải nói thêm sự đa dạng và phức tạp của sinh hoạt chính trị, xã hội và tôn giáo của giới trí thức quý phái Anh Quốc để các bạn thấy động cơ của Sir Stafford Cripps trong quyết định cho thả Nguyễn Ái Quốc.

Luat-su-Frank-Loseby
Luật sư Frank Loseby.

Sinh ra trong gia đình giàu có, ông Stafford Cripps học trường UCL (nay có khá nhiều sinh viên Việt Nam), ra làm trạng sư năm 1912 và tham gia bảo vệ nhiều vụ kiện cho Hội Hồng thập tự hồi thế chiến I, chủ yếu đại diện cho các bệnh nhân.

Nhưng ông cũng là luật sư được trả tiền cao nhất London và là một nhân vật sùng đạo.

Vừa tin theo các ý tưởng cải tạo xã hội kiểu Marxist, vừa vận động cho liên minh quốc tế các giáo hội Phúc Âm và Tin Lành nhằm cải tạo thế giới, ông cũng vào đảng Lao động và là thành viên Hội Fabian, một nhóm cánh tả có ảnh hưởng trong giới trí thức Anh.

Khi được chính phủ phong vào chức “Solicitor-General” tương đương với Trưởng Công tố Quốc gia ở các nước có thể chế cộng hòa như Hoa Kỳ, Pháp, ông cũng nhận tước Hiệp sỹ và trở thành thành viên Viện Cơ mật (Privy Council).

Đây là cơ quan tư vấn cho Hoàng gia mà ngày nay vẫn tồn tại, lo các việc liên quan đến hiến pháp như thay mặt Nữ hoàng Anh phê chuẩn bản Hiến chương về đài BBC sau mỗi lần thông qua 10 năm một.

Nhưng vào thời còn Đế chế Anh, Viện Cơ mật còn là cấp tư pháp cao nhất xử các vụ phúc thẩm từ thuộc địa.

Ở cương vị đó, Sir Stafford Cripps đã nhận hồ sơ vụ án Tống Văn Sơ từ Hong Kong và ra quyết định thả người này, hẳn vì các cảm tình với hoạt động của phe chống thuộc địa bên châu Á.

Hiện ta chưa rõ việc tiền bạc trả cho luật sư trong vụ Tống Văn Sơ ra sao nhưng theo tác giả Sophie Quinn-Judge, Cứu tế Đỏ (International Red Aid) một tổ chức thiên tả đã bố trí để luật sư Anh, Frank Loseby đại diện cho thân chủ này.

Sau khi Viện Cơ mật đồng ý thả tự do cho Tống Văn Sơ, vấn đề của phe thiên tả quốc tế và luật sư Anh ở Hong Kong là làm sao cho thân chủ thoát hiểm khỏi Hong Kong.

Họ không muốn ông chịu số phận của Hồ Tùng Mậu và một số nhân vật cách mạng Việt Nam trước đó, bị trục xuất khỏi Hong Kong đến Thượng Hải và bị người Pháp cũng có tô giới nên bắt lại và tống về nhà tù Đông Dương.

Chiến lược bào chữa của họ là dùng một luật sư Anh, Deportation Ordinance, để lập luận tìm giải pháp cho Tống Văn Sơ được tùy chọn điểm đến khi rời Hong Kong.

Một mặt, chính quyền Hong Kong muốn trao nộp nhanh chóng người họ cho là “kẻ xách động nguy hiểm” cho chính quyền Pháp.

Mặt khác, hồ sơ của Anh tại Hong Kong coi vụ việc này “không quan trọng” và quan chức Bộ Thuộc địa Anh còn ghi chú ủng hộ quan điểm bảo vệ các quyền dân sự của bị cáo.

Theo tác giả Sophie Quinn-Judge, một quan chức Anh là Walter Wallis còn lập luận rằng trao Tống Văn Sơ cho Pháp thì chẳng khác nào “tống cổ một người ủng hộ Nga hoàng cho Liên Xô”.

Trong vụ việc kéo dài tới tận năm 1933, cuối cùng Nguyễn Ái Quốc được luật sư Loseby giúp cải trang thành một thương nhân Trung Hoa và rời Hong Kong an toàn…

Nguyễn Ái Quốc đã “thoát hiểm” trong bối cảnh đó nhưng ảnh hưởng của cánh tả châu Âu vào chính trị toàn cầu còn kéo dài về sau…

Ở Anh Quốc ngày nay, vụ án về Nguyễn Ái Quốc ở Hong Kong không phải là điều được nói đến nhiều trong cuộc đời của Sir Stafford Cripps.

Nguyễn Xuân Ba (sưu tầm)
Tuần Báo Văn Nghệ TP.HCM số 445

Ý Kiến bạn đọc