Kính văn nghệ

Sáng tạo về đề tài lịch sử: đâu là giới hạn?

Dư luận đang phản ứng dữ dội về cảnh tính dục thô tục trong cuốn tiểu thuyết lịch sử Chim ưng và chàng đan sọt (Nxb. Hội Nhà văn) của nhà văn Bùi Việt Sỹ.

Bị phản ứng

Trên trang Facebook cá nhân, chị Ngô Thùy Trang (phóng viên thường trú Báo Văn hóa tại Huế) lấy làm lạ khi cuốn tiểu thuyết lịch sử từng đoạt giải B Cuộc thi tiểu thuyết lần thứ 4 (2011-2015) của Hội Nhà văn Việt Nam, giải C Giải thưởng Sách quốc gia 2018 lại có đoạn miêu tả cảnh tính dục giữa Trần Khánh Dư với công chúa Thiên Thụy một cách thô tục.

Phản ứng của chị Trang đã nhận được nhiều sự đồng tình. Phóng viên Lê Anh Khoa (thường trú Báo Công an Nhân dân tại Huế) nhận xét: “Sách gì có vẻ hơn 18+”. Phóng viên Hoàng Văn Minh (Văn phòng Báo Lao động miền Trung và Tây Nguyên) nhận định: “Cho Trần Khánh Dư làm người kiểu này thì tục tĩu và hạ đẳng văn chương quá”.

Nhiều độc giả trên cả nước cũng cho rằng cuốn tiểu thuyết lịch sử này là “dâm thư”, gây “bẩn mắt” cho những ai đọc được. “Chim ưng và chàng đan sọt không thiếu những đoạn rẻ tiền và hạ cấp… ngôn ngữ không chỉ tục tĩu mà ngô nghê như sách cấp ba loại bốn” – dịch giả Lê Quang nhận định.

Để “đáp trả” dư luận, nhà văn Bùi Việt Sỹ cho rằng trong sử sách Trần Khánh Dư là người có tính trăng hoa, không có vợ nhưng có vài trăm người con rải khắp nơi nên ông tả cảnh tính dục của Trần Khánh Dư với công chúa Thiên Thụy như vậy để “phù hợp” với con người nhân vật lịch sử này. “Khi đánh giặc ông ấy thể hiện tính cách khác thường thì chuyện phòng the ông cũng thể hiện tính cách khác mọi người” – nhà văn Bùi Việt Sỹ cho hay.

Tuy nhiên, chuyện tính dục trong tác phẩm văn học về đề tài lịch sử phải được viết theo kiểu văn chương, chứ không thể viết theo kiểu truyện trên các trang web khiêu dâm. “Không ít nhà văn dường như quá lạm dụng sex, chạy theo thị hiếu để câu khách và đội lốt nhu cầu “đổi mới, hiện đại” của văn chương nước nhà. Tuy vậy, một khi các yếu tố bản năng bị dịch chuyển khỏi các giá trị văn hóa của cá nhân và cộng đồng, của cảm xúc thiêng liêng, trong sáng, thánh thiện thì con người sẽ đánh mất đi nhân tính, biến thành một sinh vật tầm thường và văn học mất đi ý nghĩa tồn tại đích thực của nó – Tiến sĩ Nguyễn Văn Hùng (Khoa Ngữ văn, ĐH Khoa học Huế), chuyên lý luận – phê bình các tác phẩm văn học về đề tài lịch sử, nhận định.

Với quan niệm viết tiểu thuyết không nhất thiết phải viết y chang như thật, có thể pha trộn nửa thật nửa ảo và có quyền phóng đại thực tế, Trần Vũ – một nhà văn ở hải ngoại – trong các truyện ngắn về lịch sử của mình đã thể hiện nhãn quan lịch sử “lệch chuẩn”. Nguyễn Huệ trong Mùa mưa gai sắc đọng lại trong độc giả là một bản thể “ác dâm”, “khổ dâm” trong đời sống tính dục với Ngọc Hân, một tính cách độc đoán, lạnh lùng, cuồng sát trong mối quan hệ với mọi người xung quanh. Còn trong Gia phả, hình ảnh Trần Thủ Độ, vị khai quốc công thần của triều Trần được khắc họa với sự lệch lạc, bệnh hoạn trong đời sống tính dục. Trần Thủ Độ chỉ tìm thấy khoái cảm trong những hành động cuồng dâm đầy hung bạo với Trần Thị. “Dù được khoác lên tấm áo “giải thiêng” nhân vật lịch sử, chuyên chở “ngụ ngôn” lịch sử hay luận giải lịch sử, nhưng cách làm của Trần Vũ quả thật khiến nhiều người rùng mình, ớn lạnh” – Tiến sĩ Nguyễn Văn Hùng cho hay.

Viết về Nguyễn Trãi, Nguyễn Thúy Ái trong Trở về Lệ Chi viên đã tả nhân vật lịch sử này như khối “libido” (ham muốn tình dục) mãnh liệt, luôn loay hoay với những thang thuốc cường dương nhằm thỏa mãn cuộc vui giường chiếu với người vợ trẻ Thị Lộ. Hình ảnh Thị Lộ lại hiện lên là một người đàn bà có nhu cầu dục tình vô cùng mãnh liệt. Mối quan hệ không đoan chính với Thái Tông, sự ghen tuông của Hề, vị hôn phu cũ của Thị Lộ là cái cách mà Nguyễn Thúy Ái dựa vào để hình dung, lí giải tấn bi kịch Lệ Chi viên. “Không có nhiều sự cách tân trong phương thức tự sự, cách xây dựng nhân vật và kiến giải lịch sử chưa thật sự hợp lí, truyện ngắn của Nguyễn Thúy Ái gây nên nhiều sự phản cảm nơi độc giả” – Tiến sĩ Nguyễn Văn Hùng nhận định thêm.

Đâu là giới hạn?

Viết tác phẩm văn học về đề tài lịch sử nếu chỉ quay xung quanh vấn đề lịch sử đơn thuần sẽ không tạo ra sự hấp dẫn, lôi cuốn. Do đó, cần có sự sáng tạo, diễn ra dưới nhiều góc nhìn khác nhau. Nhà văn Lê Vũ Trường Giang (biên tập viên Tạp chí Sông Hương), một cây viết trẻ từng giành giải B Giải thưởng Văn học – Nghệ thuật Cố đô lần thứ V (2008-2013) cho tập truyện ngắn về đề tài lịch sử Ngủ giữa trùng sơn, chia sẻ: “Tác phẩm văn học về đề tài lịch sử cơ bản là lý giải lịch sử. Nhìn chung đề tài lịch sử trong văn học xoay quanh những vấn đề còn bỏ ngỏ trong lịch sử dân tộc, nhất là đời sống chính trị của tầng lớp trên. Những chuyện đấu đá nội cung, tranh giành vương vị, bi kịch thân phận nữ nhân trong lịch sử… đã vẽ nên một bức tranh sống động, chân thật của thời đại xa xăm. Thân phận con người được hiểu thêm qua lăng kính lịch sử”.

Tác phẩm văn học viết về đề tài lịch sử có cảnh “nóng” không phải là công thức thành công. Các nhà văn có vô vàn lối đi, họ không cần phải lấy yếu tố tính dục, liều lượng yếu tố tính dục bao nhiêu để tạo nên sự thành công. Đặc biệt, yếu tố tính dục không được đưa vào tác phẩm nhằm mục đích câu khách. “Nhiều tác phẩm văn học viết về đề tài lịch sử không có yếu tố tính dục vẫn thu hút bạn đọc. Không nên vì mục đích câu khách để đưa vấn đề tính dục một cách thô tục vào trong tác phẩm. Nếu viết về tính dục phải hướng đến cái thiện, cái đẹp” – nhà văn Lê Vũ Trường Giang nhận định.

Sự sáng tạo không thay thế được sự thật lịch sử. Chẳng hạn, trong truyện ngắn Bắt đầu và kết thúc khiến dư luận “dậy sóng” gần đây của Trần Quỳnh Nga, Trần Ích Tắc cần được miêu tả về sự trăn trở, đau đớn, dằn vặt khi đầu hàng quân Nguyên – Mông, phản bội nhà Trần chứ không nên sáng tạo tùy tiện, biến một nhân vật phản bội nhà Trần thành một điệp viên của nhà Trần, để cố tình giải oan cho nhân vật này. “Vì sử liệu và quan điểm dân gian đều đã đồng thuận khi đánh giá về nhân vật này” – Tiến sĩ Nguyễn Văn Hùng nhận định.

“Sự sáng tạo trong tác phẩm văn học viết về đề tài lịch sử giống như việc thả một con diều. Nhà văn có thể thỏa sức để sự sáng tạo bay bổng. Nhưng, “con diều” cần có “sợi dây” để điều khiển nó từ mặt đất. “Sợi dây” đó chính là sự hợp lý với lô-gíc lịch sử, với lô-gíc tình cảm và đời sống” – Tiến sĩ Nguyễn Văn Hùng nhấn mạnh.

Huế, ngày 14-5-2018

N.V.T
Tuần Báo Văn Nghệ TP.HCM số 498

Ý Kiến bạn đọc