Nghiên cứu - Phê bình - Trao đổi

Phòng Tiền Vãng trong ngôi trường xưa

 

Câu đối ở Tiền Vãng, ngôi đường trường trung học xưa vào loại bậc nhất miền Nam:

Đạo bất thiên, giáo bất quyện, chân sư phạm nghi hình – Ấu nhi học, tráng nhi hành, thị thiếu niên nghĩa vụ.

Nôm na: Đạo lý không ngả nghiêng, dạy học không biết mệt mỏi, làm khuôn mẫu người thầy chân chính – Nhỏ thì học, lớn thì làm, người trẻ có nghĩa vụ như thế.

Mỹ Tho có trường cụ đồ…

Cụ Đồ là cách nói xưa để chỉ những nhà nho làm nghề dạy học, cho nên nếu không phải là “dân” Mỹ Tho thì có thể thắc mắc: Cụ Đồ nào và tại sao lại tự hào có ngôi trường đó?

Nhà nho này sinh năm 1822 tại Gia Định, đỗ tú tài 1843; nhận tin mẹ mất khi chờ thi Hội đã bỏ thi về chịu tang mẹ, trên đường đi, buồn thương khóc nhiều sinh bệnh mù cả hai mắt; về sau mở trường dạy học, thực hành nghề thuốc và sáng tác thơ văn (Lục Vân Tiên, Ngư tiều y thuật vấn đáp…), trong đó có nhiều bài Văn tế nghĩa sĩ kháng Pháp trận vong rất bi tráng, rung động lòng người, phản ánh sống động biến cố của cả một thời đại, tiêu biểu cho tinh thần chống ngoại xâm của dân ta trong nửa cuối thế kỷ XIX, đồng thời cũng thể hiện tâm hồn thương dân, yêu nước, khí phách bất khuất của chính tác giả.

So-626--Phong-Tien-Vang-trong-ngoi-truong-xua
Cổng trường xưa.

Ông là Nguyễn Đình Chiểu, một nhà thơ lớn của dân tộc mà đồng bào đã quá quen thuộc với tuyên ngôn “Chở bao nhiêu đạo thuyền không khẳm – Đâm mấy thằng gian bút chẳng tà!”.

Ngôi trường mang tên Cụ Đồ Nguyễn Đình Chiểu có địa chỉ 8 bis Hùng Vương, phường 1, thành phố Mỹ Tho, là di tích lịch sử của tỉnh Tiền Giang nhưng “vang danh thiên hạ” do đây là trường công lập bản xứ được thành lập đầu tiên ở miền Nam và trong quá trình đóng vai một trong vài ngôi trường trung học phổ thông lâu đời nhất của Việt Nam, ngôi trường này đã sản sinh ra rất nhiều tên tuổi kiệt xuất ở mọi lĩnh vực, nhiều người đảm nhiệm những vai trò cao trong xã hội, trong cộng đồng, nhiều người có ảnh hưởng lớn, nổi tiếng trong và ngoài nước ở nhiều thời điểm như Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng Phạm Hùng, Chủ tịch Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam Huỳnh Tấn Phát, các Bộ trưởng Y tế Nguyễn Văn Hưởng, Bộ Canh nông Ngô Tấn Nhơn, Chánh án TAND tối cao Phạm Văn Bạch, nhà văn Hồ Biểu Chánh, Thiếu tướng – Giáo sư Trần Đại Nghĩa… cùng nhiều nhiều cựu học sinh thành công, thành nhân luôn tự hào xuất thân ở đây.

Trường được chính thức thành lập ngày 17.3.1879, tên ban đầu Collège de Mytho, năm 1942 đổi tên là Collège Le Myre De Villers với hiệu trưởng người VN đầu tiên là thầy Nguyễn Thành Giung và trường mang tên nhà thơ Nguyễn Đình Chiểu từ năm 1953.

… Tuổi trăm bốn chục cơ hồ mới đây

Khuôn viên ban đầu vuông vức 25.000 m2, bao quanh bởi 4 con đường lớn mà hiện nay là Hùng Vương – Ngô Quyền – Lê Lợi – Lê Đại Hành; ngoài văn phòng và một phòng thí nghiệm, chỉ có dãy lầu tiền chế một tầng (sau người dân Mỹ Tho quen gọi là Lầu Dơi do có nhiều dơi đến ở khi đã quá cũ). Năm 1918, được xây thêm hai dãy lầu bề thế ở phía Bắc và phía Nam để hợp với dãy lầu Dơi thành hình chữ U và đó là hình ảnh cô đọng nhất trong ký ức của nhiều thế hệ học sinh dù từ đó về sau trường còn được xây dựng bổ sung thêm.

Sĩ số năm học 1990-1991 cao nhất với trên 3.900 học sinh nam nữ cấp 2 & 3; từ năm học 2013-2014 về sau, trường giữ ổn định 45 lớp (chỉ cấp 3) với tổng số khoảng 1.900 học sinh. Hiện trường đã xây mới trên khuôn viên cũ với kiến trúc mô phỏng năm 1918, có 1 trệt, 3 lầu, tổ chức thành các khu chức năng…

Để bảo tồn di tích của Collège de Mytho, ông Nguyễn Bá Ngọc – Hiệu trưởng đương nhiệm của trường cho biết đã giữ lại, trùng tu dãy lầu Bắc xây năm 1918 và 1 biệt thự công vụ, đồng thời phục dựng 1 nhà Giáo sư (nay là giáo viên) cùng 2 phòng học được xây dựng từ những năm 1879.

Nỗi niềm trường cổ

Hằng năm nhà trường đều có hoạt động kỷ niệm ngày thành lập. Lần gần đây nhất mà tôi có dịp tham dự, thấy trường đã mang bộ mặt mới phảng phất hình dáng xưa sau nhiều năm “tường vôi ngói cũ”; cả dãy lầu Bắc xưa đã trở thành khu vực truyền thống với tầng trệt bố trí lần lượt phòng Tiền Vãng (phụng thờ cụ Đồ và các thầy, cô quá vãng) tiếp nối nét văn hóa tôn sư trọng đạo đặc sắc trong học đường, rồi các phòng lưu trữ với sổ sách, học bạ, tài liệu, hình ảnh, học cụ, sách vở, bằng cấp, thành tích… của gần 140 năm hoạt động. Trong không gian ngăn nắp, tĩnh lặng, người tham quan cảm nhận được sự sâu lắng của cả một “sự nghiệp giáo dục” qua rất nhiều hiện vật xưa cũ mà không ít trong số đó còn nguyên vẹn như thách thức với thời gian…

Người viết bài này nhân thấy Liễn đối ở Tiền Vãng đường được viết dịp thành lập trường năm 2011 đã mạo muội dựa theo mà làm bài thơ dưới đây:

Trường Nguyễn Đình Chiểu Mỹ Tho
Một trăm ba mươi hai tuổi
Xuôi dòng sông đời chở đạo
Thuyền chưa khẳm, lụy ba đào
Lớp lớp tuổi mơ, tuổi ngọc
Sang đò qua khúc thư sinh
Cùng bạn vui “ấu nhi học”
Dẻo chân bến “tráng nhi hành”
Người nghĩa đưa thuyền bao quản
“Giáo bất quyện” thầy tường minh
“Đạo bất thiên” nào nghiêng ngả
Xứng “chân sư phạm nghi hình”
Bao nhiêu công dân ưu tú
Nhân sĩ, nghệ sĩ, doanh nhân
Trí thức, anh hùng, nghĩa sĩ…
Đức tài từ đây xuất thân
Từ Collège de Mytho,
Le Myre de Vilers đó
Đến Trung học Nguyễn Đình Chiểu
Dạy – học giỏi dang thành lò
Một trăm ba mươi hai năm
Một đời tường rêu ngói cũ
Hướng lên tầm cao vóc mới
Gấm hoa gắng giữ mặc dù…

Nghĩ rằng một ngôi trường cổ vừa tiến lên phía trước vừa thu thập, lưu giữ kỷ niệm, lưu truyền ký ức của biết bao thế hệ thầy trò mà trong lòng cảm phục vô cùng.
Đến nay ngôi trường đã hơn 140 năm rồi, và Phòng Tiền Vãng chính là một nét đẹp lưu giữ vĩnh hằng về đạo lý tôn sư trọng đạo của người Việt vậy.

Ngọc Hùng
(TP. Mỹ Tho)
Tuần Báo Văn Nghệ TP.HCM số 626

Ý Kiến bạn đọc