Nghiên cứu - Phê bình - Trao đổi

Phân khúc lịch sử

(Tiếp theo số báo 567, ngày 10-10-2019)

 

Dưới đây là Phân khúc Bảo Đại do ông Trần Đình Ba đưa ra trong Xưa & Nay, số 509, tháng 7-2019.

Vua Bảo Đại hồi loan qua tường thuật của báo Thanh Nghệ Tịnh tân văn

Sau 10 năm du học nơi Pháp quốc, năm 1932, vua Bảo Đại hồi loan để chính thức thực hiện chức năng của vị vua An Nam với quốc dân. Cuộc trở về của vua được nhiều báo Pháp, Việt đề cập, đưa tin. Ở đây, chúng tôi trên cơ sở tường thuật của báo Thanh Nghệ Tịnh tân văn, khái lược cho quý bạn đọc hình dung rõ về hành trình hồi loan của vị vua trẻ triều Nguyễn.

Quan điểm của chính quyền Pháp

Năm 1922, Đông cung Vĩnh Thụy sang Pháp du học. Ngày 8-1-1926, ở tuổi 13, Vĩnh Thụy từ Pháp về nước lên ngôi thay vua cha quá cố. Sau lễ đăng quang, tân quân lại sang Pháp tiếp tục việc học. Những gì thâu lượm được ngoài kiến thức, văn hóa Pháp, vua Bảo Đại còn được biết đến là tay chơi ô tô, thích thể thao, săn bắn, du thuyền. Theo Daniel Grandclément, được hưởng thụ nền giáo dục Pháp, văn hóa Pháp cùng những thú tiêu khiển đế vương, chính phủ Pháp nhận thấy ở vua trẻ An Nam “chẳng ham thích gì trách nhiệm của vị đế vương” (1). Theo tài liệu Lưu trữ bộ Pháp quốc hải ngoại, Thư ký Phủ Toàn quyền Chatel đã nhận xét: “Tôi tự hỏi không biết ông Bảo Đại có luôn luôn tìm cách trì hoãn thêm nữa việc trở về nước không. Nếu tôi tin vào tâm sự của một số người gần gũi với ông ta thì quả là ông ta tỏ ra không sốt sắng lắm, không vội vã trở về để trị vì” (2). Nhưng tại sao thời điểm 1932, vua Bảo Đại lại hồi loan? Có ba lý do được Daniel Grandclément chỉ ra:

1.- Dư âm khởi nghĩa Yên Bái cùng cuộc tắm máu đàn áp; ảnh hưởng của cộng sản đang lên với việc nổi dậy của nông dân Nghệ An, mà sử Việt đề cập đến là cao trào Xô Viết Nghệ Tĩnh; 2. Triều đình Huế có những mưu toan chống đối, gây nhiều khó khăn cho chính phủ bảo hộ; 3. Chính trường Pháp đòi hỏi sự cải tổ với thực tế nổi dậy ở Đông Dương. 

Trước khi về nước, vị hoàng đế An Nam được đào tạo rặt Tây đã có hứa hẹn cam kết với chính quyền Pháp, dù chỉ bằng lời nói chứ không có văn bản cụ thể nào, nhưng lại trước đông đảo những tai to mặt lớn trong chính giới Pháp: “Tôi sinh trưởng ở đất Pháp thành ra tôi biết yêu nước Pháp”… “Nước Pháp bao giờ cũng có thể tin cậy ở sự đồng lao cộng tác rất trung thành của tôi nữa! Tôi quyết rằng đó chính là cái nguyện vọng của dân tô (3). Nước Việt Nam dốc lòng tin cậy ở nước Pháp, hiểu biết những công ơn của nước Pháp, vậy chỉ dốc một lòng trông một đạo nhờ nước Pháp dắt díu cho thôi” (4). Lời ấy, chính là một hứa hẹn sự trung thành của vương triều An Nam với nước Pháp, chẳng khác gì Kỳ đài Huế sẽ ở dưới bóng tháp Eiffel.

Chuẩn bị của Pháp và triều đình An Nam

Để chuẩn bị cho việc hồi loan của vua Bảo Đại, chính quyền Pháp vạch một kế hoạch tổ chức rầm rộ, trọng thể mang tính phô trương (5). Tinh thần chung của cuộc đón rước đã được “chính phủ Nam triều đồng ý với chính phủ Bảo hộ đã sửa soạn để tiếp rước vua ta một cách cho xứng đáng, sau mười năm ngài vắng mặt ở nước nhà” (6). Và thực tế đúng như vậy.

Trong bản tin “Tin tức hoàn cầu” đăng trên số 96 ra ngày 20-5-1932, báo Thanh Nghệ Tịnh tân văn cho biết, vua Bảo Đại sẽ hồi loan trung tuần tháng 9. Để chuẩn bị cho cuộc trở về của vua, triều đình Huế đã cử Thượng thư bộ Hộ Thái Văn Toản đi nghênh giá từ tháng 4. Đoàn của Thượng thư bộ Hộ từ Huế ra Tourane (Đà Nẵng) vào Sài Gòn, rồi lên tàu Georger Philippar sang Pháp. Điều đáng tiếc là những đồ tặng ngoại giao của Nam triều đoàn mang theo đã bị cháy hết trên chuyến tàu Georger Philippar. Thế là Nam triều phải cử Nguyễn Hy Tuần, Vũ Quảng Bình là hai bác sĩ, kỹ sư mang quốc thư, tặng phẩm, huy chương, bộ Cửu long quan, hoàng bào sang Pháp cho kịp” (7). Trong khi đó tại Hà Nội, báo Annam Nouveau cho hay quan lại Bắc kỳ họp tại hội Khai Trí Tiến Đức, cử Tổng đốc Hà Đông Hoàng Trọng Phu cùng Tổng đốc về hưu Nguyễn Năng Quốc nghênh giá đức vua (nhưng vua không về qua Hà Nội). Còn ở Đà Nẵng, báo Trung Bắc tân văn đưa tin, ngày 12-8, theo lệnh Tổng đốc Quảng Nam, quan huyện Hòa Vang tổ chức cuộc họp lấy ý kiến về việc nghênh tiếp đức vua với công tác chuẩn bị rất trọng thể…

Chương trình nghênh tiếp đức vua, được Thanh Nghệ Tịnh tân văn, số 111 đăng chi tiết với thời gian đón tiếp từ ngày 8 đến 12-9-1932. Đại lược là ngày 8, tàu chở vua đến cảng Đà Nẵng, hỏa xa đưa vua về Huế rồi về Đại Nội. Có những cuộc yết kiến, nghênh tiếp vua của quan lại, điền chủ, Khâm sứ Pháp; ngày 9, vua Bảo Đại cùng bá quan gặp Toàn quyền Pháp; ngày 10, vua thiết triều tại điện Thái Hòa. Xen lẫn là những cuộc tiếp báo chí, tiếp đại biểu Viện Dân biểu Trung kỳ, yến tiệc; ngày 11, vua duyệt binh trước Ngọ Môn; ngày 12, Toàn quyền về Hà Nội (8).

Cuộc trở về của vị vua trẻ sau bao năm học tập nơi Pháp quốc, được báo Thanh Nghệ Tịnh tân văn ghi nhận lại kết quả. Theo đó, “Đức tân quân bây giờ lại là một ông vua trọng thể dục cũng như đức dục với trí dục nữa” (9). Còn chính Bảo Đại, trong bữa tiệc chiêu đãi của Tổng trưởng thuộc địa A. Sarraut trước khi lên tàu về nước, đã xúc động tổng kết thời gian học tập cùng thành quả thu được của bản thân là “Khi tôi tới quý quốc hãy còn thơ ấu, mới bập bẹ được vài tiếng của quý quốc thôi”… “Chỉ ở đất Pháp này mà trí tuệ tôi mở mang ra, tâm hồn tôi biết cảm giác cái tốt cái đẹp ở đất Ba-lê có chứa chan cái vui thú diệu kỳ” (10).

Đối với dư luận An Nam, thì cuộc trở về của vua gây nên những xôn xao trong dân chúng. Trong đó, nhiều người trông đợi với việc được học tập, đào tạo ở phương Tây, sẽ có những đổi mới, cải cách của vị vua nhà Nguyễn để đưa đất nước đi lên (11).

Những lễ nghi trọng thể

Báo Thanh Nghệ Tịnh tân văn đã theo sát hành trình hồi loan của đức vua nhà Nguyễn. Theo đó, trước khi từ biệt Paris, vua Bảo Đại được Tổng thống Pháp tặng Huy hiệu nhất hạng Bắc đẩu bội tinh. Số báo 110, 112 cho biết, ngày 10-8, tại Armenonoille thuộc rừng Boulogne của Paris, Tổng trưởng thuộc địa A. Sarraut đã mở tiệc chiêu đãi tiễn vua An Nam về nước. Tham dự bữa tiệc, phía Pháp có Thủ tướng Herriot, đông đủ Tổng trưởng các bộ, các cựu Tổng trưởng thuộc địa, cựu Toàn quyền Đông Dương Kloubukowski, Roume, Charles, Blanchard de la Brosse, Monguillot, Bourcier, Saint Chaffray… cùng các yếu nhân trong chính giới Pháp. Phía triều đình An Nam có Thượng thư bộ Hộ Thái Văn Toản, hoàng thân Vĩnh San. Trong bữa tiệc, vua Bảo Đại đã có lời cảm ơn trực tiếp Thủ tướng Pháp Herriot là người đã theo sát bước chân du học của mình. Đồng thời tỏ bày cùng quan khách tình cảm với nước Pháp cùng lới hứa cộng tác chặt chẽ với chính quốc.

Vua từ biệt Paris vào lúc 19 giờ 30, ngày 11-8-1932. Đoàn về nước ngoài đức vua An Nam còn có Toàn quyền Charles cùng phu nhân, hoàng thân Vĩnh San, Thượng thư bộ Hộ Thái Văn Toản. Đại diện chính quyền Pháp đưa tiễn có đại điện của Giám đốc (Tổng thống) Albert Lebrun, Tổng trưởng Renault Perrier cùng nhiều quan chức khác (12). Trong lễ tiễn, Chánh Hội đồng thành phố Paris Fontenay phát biểu tiễn biệt, vua Bảo Đại có lời đáp từ “đại ý nói rằng ngài rất cảm động về sự hậu đãi của thành Paris đối với ngài. Trong mười năm trời ngài đã qua những lúc thơ ấu ở thành Paris, nay trở về nước, lấy làm nhớ mến lắm, và mong có dịp lại sang Paris. Đoạn ngài cảm ơn tất cả hội đồng thành phố” (13).

Sau lễ tiễn, đoàn di chuyển đến Marseille, có mặt ở đây lúc 7 giờ 45 ngày 12-8 và được tiếp đón bởi Tổng trưởng thuộc địa A. Sarraut, Quận trưởng, Xã trưởng và trí thức Marseille. Điện tín của Toàn quyền Pasquier và phủ Phụ chính chuyển từ An Nam gửi sang được Sarraut gửi cho vua (14). Buổi trưa, một bữa tiệc long trọng được Phòng Thương mại thành phố Marseille do Herbert đứng đầu tổ chức dành cho vua với sự tham dự của A. Sarraut. Tại bữa tiệc, vua Bảo Đại ghi vài câu vào sổ vàng, hội trưởng Herbert tặng vua mề đay làm kỷ niệm. Vua Bảo Đại cùng đoàn của mình sau bữa tiệc, đã lên tàu D’Artagnan về nước vào chiều muộn cùng ngày. Nghi lễ tiễn được tổ chức trọng thể trước khi lên tàu với các nghi thức duyệt binh, tấu nhạc bài “Aux champs” và “Marseillaise”. Cảm cái tình với Pháp quốc, ngày 14-8, khi đang giữa đại dương, vua gửi một bức điện tín đến Giám đốc A. Lebrun cảm ơn sự tiếp đãi nồng hậu dành cho mình, cảm tạ Pháp quốc đã dành cho vị vua hồi hương của An Nam “những lễ nghi long trọng trong lúc quả nhân bước xuống tàu” (15). Nhận được bức điện tín ấy, A. Lebrun gửi lời cảm ơn kèm lời chúc rào đón “Tôi lại xin chúc Ngài về tổ quốc được mọi sự thắng ý, lại xin cùng nước Pháp chúc Ngài trị vì được nhiều hạnh phúc cùng là nhân dân Anh Nam được thịnh vượng” (16).

Trong khi tàu chở vua còn đang rẽ sóng về nước Việt, thì công tác chuẩn bị đón tiếp đức vua được tổ chức chu đáo. Và giờ phút vị hoàng đế thứ 13 của triều Nguyễn trở về đất mẹ cũng đã đến. Số báo 113 tường thuật chi tiết, ngày 8-9 tại Tourane, từ sáng sớm dân chúng đã tập trung đông nghịt quanh tòa Đốc lý để mong ngắm long nhan vua. Để thực hiện nghi thức, hai đội lính Pháp, lính khố xanh với kèn trống có mặt ở tòa Đốc lý, còn cảnh sát thì giữ trị an. Quan chức Pháp với lễ phục áo trắng quần đen, quan lại Nam triều thì áo gấm, đeo bài ngà và huy chương. Ở cầu tàu nơi vua lên bờ trải chiếu hoa, hai hàng lính mang gươm đứng dàn.

7 giờ 30, Khâm sứ Chatel, Đốc lý Ferrand của Đà Nẵng cùng một số quan chức đi ca nô đi trước để đón tàu. Hơn 9 giờ, tàu Alerte(17) chở vua xuất hiện, đại bác rền vang đón chào. Vua Bảo Đại trong bộ hoàng bào, đeo dải đỏ, chít khăn xanh vàng, quần trắng, giầy đen đứng trên tàu, được công chúng hoan nghênh nhiệt liệt với những tràng pháo tay xen lẫn phường bát âm. Nhạc dứt, vua cùng Khâm sứ Chatel bước xuống tàu, theo sau là đoàn đi Pháp đón vua. Về phía Nam triều đón vua có các quan của Viện Cơ mật, đức ông Hoài Ân. Một điểm lưu ý là Phong hóa tuần báo cho biết, quan Phụ chính Tôn Thất Hân vì lao tâm khổ tứ cho việc chuẩn bị, lại thêm tuổi cao nên yếu nặng, không dự lễ đón đức kim thượng (18).

Khi vua đến sân tòa Đốc lý, hai đội lính Pháp, Nam đứng chào, cử nhạc bài Marseillaise. Tại tòa Đốc lý, Đốc lý Ferrand đọc lời chúc mừng vua, giới thiệu với vua những hội viên của Viện Dân biểu, của Hội đồng Kinh tế và Tài chính Pháp ở Trung kỳ, các viên chức Pháp, Nam, Hoa ở Đà Nẵng. Vua đáp từ và nói chuyện với Khâm sứ Chatel rồi dự tiệc trưa. Chiều hôm ấy, lúc 13 giờ 45, tàu hỏa thượng hạng gồm 7 toa từ ga Tourane Marché đến đậu trước tòa Đốc lý đưa vua về Huế. Đi cùng có Khâm sứ Chatel. 14 giờ, tàu chuyển bánh. Dọc đường đi, công chúng đứng nghênh đón rất đông, có nơi còn làm cổng và đặt hương án. Tại ga Huế, công chúng kéo đến đông nghịt chờ vua. 17 giờ, tàu vào ga, 21 phát súng rền vang. Cũng như ở Đà Nẵng, âm nhạc cũng được cử lên đón chào. Vua vào phòng khách ga, Công sứ Thừa Thiên đọc bài chúc, vua đáp từ rồi lên ô tô về Đại nội trong cảnh “Dọc đường từ phố nhà Ga qua cầu Trường Tiền, phố Đông Ba, cửa Thượng Tứ vào trong thành, công chúng đều giữ thái độ cung kính (19).

Sáng ngày 9-9 là cuộc nghênh tiếp Toàn quyền Pháp từ Đà Nẵng ra. Nhưng trước đó không nằm trong lịch trình, từ 5 giờ sáng, vua đã đi thăm lăng tẩm của các tiên đế (20).

9 giờ sáng, Toàn quyền Pasquier đến. Tiếp đón có Khâm sứ Chatel, Viện Cơ mật, Viện trưởng Viện Dân biểu, quan chức Pháp. Pasquier đi duyệt lính thuộc địa và lính khố xanh, sau đó về phủ Khâm sứ để ngày mai gặp vua. Nhưng chiều hôm đó, vua đã sang thăm quan Toàn quyền.

Sáng ngày 10-10 là cuộc thiết đại triều của vua ở điện Thái Hòa, có sự tham dự của báo giới. 5 giờ 45, vua từ Đông cung ra ngự triều sau 9 phát súng đại bác. Tham dự ngoài quan lại An Nam còn có Toàn quyền Pasquier, Phó toàn quyền Pages, Khâm sứ Chatel, Thống sứ Tholance cùng các quan chức Pháp. Mở đầu đại triều, Toàn quyền Pasquier đọc một bài diễn thuyết nói về việc du học, trọng trách làm vua của Bảo Đại và cam kết sự giúp đỡ của Pháp với vua Nam. Đáp lại, vua cảm ơn chính phủ Pháp trong việc giúp mình học tập và “sau hết tuyên bố rằng ngài sẽ thành tâm chủ trương cuộc hợp tác Pháp, Nam để làm hết nghĩa vụ một vị quốc trưởng đối với dân nước (21)”. Một điểm đổi mới của vua Bảo Đại so với truyền thống là thay vì các quan vào lạy vua để tỏ lòng cung kính của bề tôi như quy định của bộ Lễ, thì đích thân Bảo Đại truyền tha lạy. Vì thế, sau khi vua đáp lại lời Pasquier, các quan vào sắp hàng theo thứ tự chức vị rồi vái lên ngai vàng. Lễ đại triều kết thúc. Sau lễ đại triều, trong ngày 10, vua dùng tiệc trà tại điện Cần Chánh cùng Toàn quyền, quan khách Pháp và các ông hoàng, Thượng thư các bộ.

Buổi chiều, vua lần lượt tiếp đại diện Viện Dân biểu Bắc kỳ và Trung kỳ, Hội đồng Kinh tế và Tài chính Trung kỳ. Sau đó là cuộc gặp gỡ gần 40 nhà báo Pháp, Nam. Về phía báo Pháp có các báo France Indochine, Avenir du Tonkin, Ami du Peuple… Báo Nam có Trung lập, Công luận, Phụ nữ tân văn, Tiếng dân, Ngọ báo… Vua Bảo Đại đã tỏ ra coi trọng vai trò của báo chí khi bày tỏ “Tôi rất lấy làm vui lòng hôm nay tiếp các đại biểu trong nước. Tôi đã từng biết rõ cái ảnh hưởng của tờ báo đối với cuộc tiến hóa của một dân tộc. Tôi mong rằng, cái ảnh hưởng ấy, các nhà báo sẽ dùng để dìu dắt dân tộc Việt Nam, trong cái hoàn cảnh đặc biệt khó khăn bây giờ” (22). Sau cùng, là buổi gặp đại biểu học sinh Huế. Đến tối hôm ấy theo chương trình có đua thuyền trên sông Hương, nhưng trời mưa như trút nên đành bỏ.

Bước sang ngày 11 là lễ duyệt binh ở Ngọ Môn. Tham dự có vua, Toàn quyền, Khâm sứ Pháp. Trước cuộc duyệt binh, lúc 7 giờ sáng, vua cùng Khâm sứ, Nguyễn Hữu Bài gắn mề đay, kim tiền cho các quan Pháp, Nam có công với nhà nước. Vua cùng quan chức Pháp, Nam ngự trên lầu xem duyệt binh của lính Pháp, lính pháo xanh, pháo đỏ và đội pháo thủ. 22 giờ hôm đó, là đại yến tại điện Cần Chánh giữa vua Bảo Đại và Toàn quyền Pasquier (23). Sang ngày 12, cuộc hồi loan kết thúc.

Cuộc trở về của vua Bảo Đại năm 1932, nằm trong những tính toán chính trị của chính quyền Pháp. Về phía vị vua cuối cùng nhà Nguyễn, những gì diễn ra sau đó cho thấy, ông cũng đã có những hành động mong muốn phát triển đất nước. Tuy nhiên, quyền lực thực tế không có trong tay đã dẫn đến hiệu lực của những thay đổi nơi vị hoàng đế An Nam không thể thực hiện được.

Lê Vĩnh Trường
Tuần Báo Văn Nghệ TP.HCM số 568

——————————–
1. Daniel Grandclément (Nguyễn Văn Sự dịch) – 2009, Bảo Đại hay những ngày cuối cùng của vương quốc An Nam, Nxb. Phụ nữ, Hà Nội, tr.17.
2. Daniel Grandclément (Nguyễn Văn Sự dịch), sđd, tr.18.
3. Có lẽ nhà in sắp chữ thiếu, đúng ra phải là “dân tôi”.
4. Bài “Tiệc quan Tổng trưởng A. Sarraut đãi trước khi đức Bảo Đại hồi loan”, Thanh Nghệ Tịnh tân văn (TNTTV), số 110, ngày 26-8-1932, tr.1.
5. Daniel Grandclément (Nguyễn Văn Sự dịch), sđd, tr.21.
6. Tân Nam Tử, “Đức Bảo Đại hồi loan”, TNTTV, số 98, ngày 3-6-1932, tr.1.
7. Bản tin “Tin nước Nam và thế giới”, Phong hóa tuần báo, số 1, ngày 16-6-1932, tr.13.
8. Tin “Chương trình nghênh tiếp đức Bảo Đại hồi loan”, TNTTV, số 111, ngày 2-9-1932, tr.2.
9. Bản tin “Đức Bảo Đại sắp hồi loan”, TNTTV, số 96, ngày 20-5-1932, tr.1.
10. Bài “Tiệc quan Tổng trưởng A. Sarraut đãi trước khi đức Bảo Đại hồi loan”, TNTTV, số 110, ngày 26-8-1932, tr.1.
11. Tân Nam Tử, “Đức Bảo Đại hồi loan”, tlđd, tr.1.
12. Các chức danh như Giám quốc, Tổng trưởng, Quận trưởng, Xã trưởng… chúng tôi ghi theo tường thuật của báo với phong cách quy đổi chức danh của người Pháp như của An Nam.
13. Tin “Đức Bảo Đại hồi loan”, TNTTV, số 110, ngày 26-8-1932, tr.1.
14. Nội dung hai bức điện tín được đăng toàn văn trên TNTTV, số 111, ngày 2-9-1932, tr.1.
15. Tin “Bức điện tín của đức Bảo Đại từ giã quan Giám quốc, TNTTV, số 110, ngày 26-8-1932, tr.1.
16. Tin “Bức điện tín quan Giám quốc phúc đáp đức Bảo Đại”, TNTTV, số 110, ngày 26-8-1932, tr.1.
17. Daniel Grandclément cho biết khi về đến Saint Jacques (Vũng Tàu), vua Bảo Đại chuyển sang tàu Dumont d’Urville, được hộ tống bởi hai tàu nữa để về Đà Nẵng.
18. Bản tin “Quan phụ chính yếu nặng”, Phong hóa tuần báo, số 13, ngày 8-9-1932, tr.2.
19. Bài “Cuộc hồi loan của đức Bảo Đại”, TNTTV, số 113, ngày 16-9-1932, tr.1.
20. Tin, ảnh “Đức Bảo Đại hồi loan”, phụ trương TNTTV, số 114, ngày 23-9-1932, tr.1.
21. Bài “Cuộc hồi loan của đức Bảo Đại”, tlđd, tr.1.
22. Bài “Cuộc hồi loan của đức Bảo Đại”, tlđd, tr.2.
23. Tin, ảnh “Đức Bảo Đại hồi loan”, phụ trương TNTTV, số 114, ngày 23-9-1932, tr.2.

Ý Kiến bạn đọc