Nghiên cứu - Phê bình - Trao đổi

Những người đàn bà tuổi Thân

Trong lịch can chi, vật tượng của “Thân” là con khỉ. Đó còn là biểu tượng của thân thể. Thân thuộc tháng Bảy – tháng Dương khí thuộc Ngũ hành Dương kim. Sách y học nhập môn giải thích: Thân là thân thể, vì tháng Bảy là tháng vạn vật đều đã sinh thành thuần thục. Có lẽ vì vậy mà những người tuổi Thân rất thông minh, năng động, tháo vát. Mặt khác, họ còn là những người đa mưu túc trí, dám làm những điều mà người khác không dám làm, dám đi con đường mà người khác không dám đi. Đặc biệt, những người tuổi Thân có năng lực lãnh đạo. Tuy nhiên, những người tuổi Thân đôi khi trở thành nạn nhân của chính bản thân mình. Đối với phụ nữ, những người tuổi Thân thường gặt hái nhiều thành công trong sự nghiệp nhưng đường tình duyên, gia đạo khó giữ được sự hoàn mỹ. Cuộc sống thường đặt họ trước sự lựa chọn nghiệt ngã giữa sự nghiệp và gia đình, hôn nhân. Và lẽ đương nhiên, sự chọn lựa cũng chính là bi kịch đời họ. Cuối năm, tình cờ dọn lại sách vở, tôi ngạc nhiên vô cùng khi đọc lại quyển sách viết về nữ Anh hùng, Phó tổng tư lệnh Nguyễn Thị Định – nguyên Chủ tịch Hội LHPNVN, hồi ký của bà Nguyễn Thị Được – nguyên Phó chủ tịch Hội LHPN Việt Nam. Hai người phụ nữ nổi tiếng ấy đều cùng thời, cùng tuổi Thân, cùng nếm trải những gian khổ trên con đường cách mạng, cùng đứng chung trong hàng ngũ lãnh đạo giới phụ nữ và cùng có những nỗi đau riêng…

ba-Nguyen-Thi-Dinh-(hang-ngoi-giua)-ba-Nguyen-Thi-Duoc-(thu-2-tu-phai)-trong-can-cu-rung-mien-Dong
Bà Nguyễn Thị Định (hàng ngồi, giữa) – bà Nguyễn Thị Được (thứ hai, từ phải)
trong căn cứ rừng miền Đông. Hai người đàn bà cùng tuổi Canh Thân, sinh năm 1920.

Người chị cả của phụ nữ, Người phụ nữ đầu tiên được phong tướng của Việt Nam

Tôi nhớ một lần đến ngôi nhà 37 Hàng Chuối, nơi bà Nguyễn Thị Định đã từng sống và làm việc ở Hà Nội, chị Trương Mỹ Hoa nghẹn ngào nhắc đến những kỷ niệm về “Dì Ba Định”: “Căn phòng khách này tràn ngập những kỷ niệm, hơi ấm của dì Ba. Hồi đó, dì Ba ngồi bên chiếc bàn này mỗi tối bàn luận công việc, trò chuyện, xem ti-vi. Đến chương trình đá bóng, dì Ba nói ngày xưa dượng Ba cũng thích xem đá bóng lắm. Tôi vì quá bận rộn, còn phải học hành nên khi đã trao đổi công việc với dì Ba, rót cho dì tách nước là lên lầu, đắm mình với chồng tài liệu, sách vở. Dì Ba ngồi dưới này, đêm khuya thinh vắng, một mình một bóng, vui buồn cũng chẳng biết chia sẻ cùng ai. Dì Ba thèm có người để trò chuyện lắm. Bây giờ nghĩ lại, tôi cứ ân hận về điều đó. Biết làm sao được. Những gì vĩnh viễn mất đi mình mới ý thức được sự quý giá của nó. Những năm tháng được làm việc bên cạnh dì Ba đã mang lại cho tôi nhiều bài học quý giá về cuộc đời…”. Những ký ức về dì Ba sống động, rực rỡ trong tâm hồn chị. Đối với người kế tục, bà Nguyễn Thị Định không bao giờ đưa ra những chuẩn mực về đạo đức, tài năng, không nói những lời dạy bảo phải làm cái này, phải làm như thế kia nhưng bản thân bà, chính thái độ của bà, cách ứng xử của bà trong cuộc sống là bài học lớn lao, đầy thuyết phục để những người kế tục hiểu họ cần phải phấn đấu nhiều hơn nữa. Bà Nguyễn Thị Định đã gánh trên đôi vai trọng trách lớn của quốc gia, vừa gánh trên đôi vai mình những nỗi đau của một người phụ nữ Việt Nam của một thời mất nước, chìm trong nô lệ, chia cắt. Bà cũng từng là một người vợ yêu thương chồng tha thiết. Bị thực dân Pháp đày đi Bà Rá, mỗi khi cất giọng hát: “Kìa xa xa nơi Côn Đảo…” nước mắt bà trào tuôn, nghẹn ngào nhớ đến chồng bị đày đi nơi Côn Đảo. Trái tim bà đã chịu đựng những nỗi đau quá tải… Bà cũng là một người mẹ can đảm. Khi nghe tin đứa con trai duy nhất, núm ruột của bà gửi ra miền Bắc mất vì bệnh, bà đã nuốt lại nỗi đau để tập trung vào mục đích lớn: thống nhất đất nước. Trước kẻ thù, bà kiên quyết, sắc sảo. Trước đồng đội, bà chân tình, gần gũi, đầy trách nhiệm… Với tư cách Phó chủ tịch Hội đồng Nhà nước, bà đã đi đến những nhà tù xa xôi để tìm hiểu, minh oan từng vụ việc… Chị Trương Mỹ Hoa kể lại: “Ngày nhận huy chương 50 năm tuổi Đảng, dì Ba thức dậy rất sớm. Hôm ấy, dì không mặc quân phục mà chọn cho mình bộ quần áo dài trắng. Dì quàng khăn trắng lên cổ vì trời lạnh. Với bộ quần áo dài trắng, dì bước ra đường, dáng vẻ thong dong. Tôi có cảm giác dì Ba giống một bà tiên. “Tại sao bà không mặc quân phục mà lại chọn bộ quần áo dài trắng đi nhận huy chương? Phải chăng đó là ý thích của bà? Bà chuộng sự giản dị, trong sáng. Cũng như tấm lòng trong sáng của bà đến với cuộc kháng chiến. Đó là tấm lòng yêu nước, khao khát độc lập, mang lại sự phồn vinh cho Tổ quốc. Nỗi khao khát ấy cũng chính là cội nguồn của sức mạnh tiềm ẩn trong con người giản dị của bà, để từ một cô gái xinh đẹp, hiền lành của xứ dừa, bà đã làm nên những kỳ tích khiến cả thế giới phải khâm phục. Hai mươi sáu tuổi, bà đã cùng một số đồng chí trên chiếc tàu đánh cá vượt biển ra trung ương xin vũ khí cho đồng bào Nam bộ kháng Pháp lần thứ hai. Bà, người phụ nữ lãnh đạo cuộc Đồng khởi Bến Tre, người chị của đội quân tóc dài, Phó tổng Tư lệnh quân giải phóng… Đâu ai biết, con người của chiến công, kỳ tích ấy có lúc thật cô đơn. Chị Trương Mỹ Hoa ngậm ngùi nhớ lại: “Tôi không sao quên được hình ảnh dì Ba trong một lần vào Nam. Trời mùa đông buốt giá. Dì Ba thức dậy rất sớm, lặng lẽ bước ra xe, trên vai là hài cốt của đứa con trai yêu, một bên vai là gói hài cốt của đứa con trai của một đồng chí mình. Dì Ba đã cho bốc mộ hai đứa con miền Nam đã chết ở miền Bắc, đưa các anh trở về quê hương xứ sở khi nước nhà thống nhất. Trên vai dì Ba là hai gói hài cốt ấy. Hành lý dì Ba vào Nam chỉ có vậy. Dì Ba lầm lũi bước ra xe trong tiết trời buốt giá. Tôi không hiểu lòng người mẹ đau đớn, lạnh lẽo đến mức nào. Nước mắt tôi trào ra. Bóng dì Ba mờ dần. Phải chăng suốt cuộc đời dì Ba, cái còn lại là hai gói hài cốt oằn nặng trên đôi vai… Hình ảnh ấy của dì Ba in sâu vào tâm trí tôi, cứ nhớ đến là lòng tôi lại quặn lên một nỗi đau…!

Một ngày cuối tháng 8-1990, người chị của đội quân tóc dài, Phó tổng Tư lệnh quân giải phóng, Phó chủ tịch Hội đồng Nhà nước, Chủ tịch Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam đã ra đi vĩnh viễn. Bà ra đi thanh thản trong bộ quần áo dài trắng như trong buổi đi đón huy chương. Những tấm huy chương lấp lánh trên nền ngực áo dài trắng của bà. Bà giống như một bà tiên sau khi đã hoàn thành những sứ mệnh ở trần gian, chính trên đất nước Việt Nam này.

“Tụi mình… Đàn bà tuổi thân”

Người phụ nữ tuổi Thân cùng sinh năm 1920 với bà Nguyễn Thị Định là bà Nguyễn Thị Được, nguyên Phó chủ tịch Hội LHPN Việt Nam. Bà sinh ra trong một gia đình trung nông ở Phong Thạnh Tây, quận Giá Rai, tỉnh Bạc Liêu. Với nỗi đa cảm, yêu cái đẹp, yêu nước thương dân, trọng đại nghĩa, mới 10 tuổi Nguyễn Thị Được đã làm giao liên cho tổ chức cách mạng ở địa phương. Năm 18 tuổi, Nguyễn Thị Được được kết nạp Đảng, nhận nhiệm vụ bí thư chi bộ làng…

Nguyen-Thi-Duoc
Bà Nguyễn Thị Được

Cũng từ ấy, Nguyễn Thị Được dấn thân vào con đường cách mạng. Trái tim mang nặng nợ nước, nghĩa đồng bào của bà còn bàng bạc chất nghệ sĩ. Chất nghệ sĩ giúp bà có được sự tinh tế, nhạy cảm. Sự nhạy cảm ấy giúp bà nhiều lần vượt qua vòng vây của địch, thoát khỏi cái chết trong gang tấc. Nhưng cũng chính chất nghệ sĩ trong chừng mực nào đó bứt phá ra khỏi hoàn cảnh hiện tại, khiến bà không ít lần đứng trước những tình huống khó xử, trên bờ vực của tai họa và cái chết. Trong hồi ức của bà, những con người miền Tây Nam bộ hiện lên thật anh hùng, rực rỡ, đầy cá tính, sáng tạo. Đó là Năm Thảo – một tướng cướp chọc trời khuấy nước, vào tù ra khám như cơm bữa, lại sẵn sàng đứng ra nhận lãnh “tội cầm đầu” cuộc đấu tranh đòi vay lúa của địa chủ. Trong mắt người bí thư chi bộ 19 tuổi năm ấy, chú Năm Thảo là một anh hùng, để rồi 7 năm sau, trong mít-tinh chào mừng thắng lợi Cách mạng tháng Tám ở làng Bình Phong Thạnh, trước sự hiện diện mấy ngàn đồng bào tại sân đình Trần Quang Diệu, Bí thư Nguyễn Thị Được đã đưa người anh hùng ra ánh sáng.

Sự tinh tế của một nghệ sĩ giúp bà phát hiện được nhiều vẻ đẹp bị bỏ quên, chìm lấp trong cát bụi. Bà là một cán bộ phụ nữ rất giỏi vận động quần chúng. Bà lập nên những chiến công, những kỳ tích bằng những việc làm đầy nữ tính. Người chỉ huy đã chia sẻ sự mềm yếu của một nữ cán bộ binh vận bằng tình thương và sự cảm thông. Đó là những ngày bà giả làm người đi bán khoai chống xuồng vào từng ngóc ngách để tìm hiểu và phát động cuộc đấu tranh chống chính quyền Ngô Đình Diệm của đồng bào Công giáo di cư ở khu Dinh điền Tân Hiệp. Bà đã vận động quần chúng phá ấp chiến lược, treo cờ đỏ búa liềm trong thị xã chào mừng sinh nhật Đảng. Tết Mậu Thân 1968, bà trở về miền Tây nhận nhiệm vụ mới… Những chuyện động trời, đòi hỏi bản lĩnh, nghị lực phi thường đó được thực hiện bởi một người phụ nữ bình thường, sẵn sàng trong tư thế hòa nhập vào nhân dân, áo bà ba, khăn rằn, còn mang theo hộp nữ trang giả để khi cần là cải trang qua mắt địch. Nói cách khác, nhờ nhân dân che chở, bà làm được những điều phi thường…

Với những cuộc đời xung quanh, bà có sự đồng cảm máu thịt. Đã xa chồng bà mới thấu hiểu nỗi khát khao được gặp lại chồng của đồng chí mình sau những tháng ngày đằng đẵng, xa cách. Đã mất đi đứa con ruột thịt bà càng thấu hiểu nỗi đau của Bà mẹ Việt Nam anh hùng Phan Thị Điền (Má Bảy) ở Mỹ Thuận, đó cũng là cơ sở sẵn sàng đưa bà qua con sông với những “ngọn sóng bạc đầu” muôn phần nguy hiểm.

Trên bước đường công tác, bà không khỏi rưng rưng trước giọng rao khản đặc của một em bé bán bánh cam. Em làm sao ngờ được trong số các bà, các cô xách giỏ đi chợ lại lặng lẽ ghi nhận, lặng lẽ làm thơ về mình.

Trên bước đường hoạt động cách mạng, bà đã trải qua bao cái Tết tha hương. Bao cuộc đời dâu bể, bèo bọt nổi trôi trong mùa xuân dội vào trái tim bà. Mẹ làm gái điếm kiệt sức vì bị dồn đuổi, bị bắt vào tù rồi chết trong một nhà thương thí. Hai chị em mất mẹ, bị đuổi khỏi nhà, anh trai dắt em gái đi ăn xin, kể chuyện:

“Tết về, bé khóc đòi may áo
Đòi hoa bong bóng, thả lưng trời
Không tiền, em khóc em đòi mẹ
Thương bé, thêm buồn phận cút côi!
Bên đống xương thừa cạnh quán ăn
Một trai lên chín, gái lên năm
Nghe em kể chuyện thương tâm ấy
Giữa một ngày xuân,
giữa phố phường”

Vì còn biết bao nỗi đau khi đất nước bị xâm lược, chia cắt nên bà còn phải ra đi, rong ruổi trên mọi nẻo đường, nhận mọi nhiệm vụ cách mạng giao phó. Người cộng sản ấy cũng là một người mẹ, chiều chiều đi qua những mái nhà đoàn tụ, không khỏi trào lòng nhớ thương con. Nhưng vì đại cuộc nên bà chấp nhận “đi xa” từ những ngày đầu tiên tuyên thệ dưới Đảng kỳ, sẵn sàng hiến dâng cuộc đời mình cho lý tưởng cao đẹp. Về già, bà làm thơ, viết hồi ký. Người đàn bà tuổi Thân này viết về người đàn bà tuổi Thân, cùng là đồng chí với mình: “Sau Mậu Thân, tôi được điều động về Ban phụ vận R. Chị Ba làm việc ở Bộ Tư lệnh Miền, thỉnh thoảng về với cơ quan Hội LHPN Giải phóng miền Nam… Chị Ba thường nói: Chị cùng các chị trao đổi, giải quyết công việc, không nhất thiết mỗi vấn đề đều phải có chữ ký của tôi… Làm việc với chị Ba, tôi thấy thoải mái vì chị trầm tĩnh, thẳng thắn, nhân hậu, chân tình nên khi nhận xét, giải quyết vấn đề cán bộ hoặc một vấn đề nào khác, chị có cách nhìn khách quan và độ lượng. Chị quan tâm giúp đỡ chị em có hoàn cảnh khó khăn. Sau giải phóng, cháu Đức, con tôi bị bệnh nặng, chị đến bệnh viện thăm cháu rồi dắt tay tôi ra trước hành lang ân cần nói: “Bệnh của cháu Đức khó lắm, chị nên chuẩn bị trường hợp xấu nhất, chị thu xếp công việc để lo cho cháu. Tội nghiệp thằng On, con tôi, giờ chót không được nhìn mặt mẹ…”. Chị rưng rưng nước mắt. Cứ nhìn chị Ba nói cười hồ hởi, có ai biết chị Ba cố nén một nỗi đau, đó là anh Bích, chồng chị hy sinh ngoài Côn Đảo khi chị vừa 20 tuổi. Cháu On, đứa con duy nhất của anh chị, tập kết ra Bắc đã chết vì đau ruột mà không cứu kịp. Có lần chị Ba nói vui với tôi: “Người ta nói tuổi Canh Thân (sinh năm 1920) như tôi với chị là có nhiều xui rủi, tôi không tin chuyện ấy, nhưng sao những điều bất hạnh ấy cứ đổ ập xuống đời mình”.

Tôi nghĩ đó chỉ là cách nói để tự an ủi, để vượt qua nước mắt, mất mát, đau thương. Nhưng kỳ thật, cuộc đời hai người phụ nữ tuổi Thân ấy – Nguyễn Thị Định và Nguyễn Thị Được thật đáng cho thế hệ con cháu nghiêng mình kính trọng. Các dì đã kiên cường chịu đựng những bất hạnh, hy sinh cả cuộc đời, hạnh phúc riêng tư cho đất nước, cho cách mạng, không tránh được tai ương và nỗi đau riêng mà vẫn ngời sáng lòng bao dung, nhân hậu, nghĩa tình cho đến phút cuối của cuộc đời. Những người đàn bà tuổi Thân với phẩm chất cao quý thế hệ bà thật đáng trân trọng!

Trầm Hương
Tuần Báo Văn Nghệ TP.HCM Xuân 2016

Ý Kiến bạn đọc