Tản văn

Nhớ tiếng chim đa đa

Con chim đa đa đậu nhánh cây đa
Chồng gần không lấy em lấy chồng xa
Mai sau cha yếu mẹ già
Bát cơm đôi đũa bộ kỷ trà ai dâng…!

Hai bên xã Tân Thạnh ngày trước còn rất nhiều rừng chồi, xen với rừng chồi là những cụm le già trải dọc theo bờ giao thông hào từ đầu xã tới cuối xã. Đất rẫy thì còn vô số gò mối và hố bom, nên nơi đây còn rất thích hợp cho bao thứ như chồn thỏ, chim chóc, nhất là cút, đa đa sinh sống và trú ngụ. Cứ mỗi lần chiều xuống, nơi những cánh rừng thâm u ấy, nơi những đám đất rẫy vắng vẻ ấy lại vang vọng lên tiếng chim đa đa kêu “dắt bà xã tà tà…” nghe nó âm ảo làm sao. Tiếng chim chiều lẻ bạn sau một ngày đi kiếm ăn đã bao lần gây ám ảnh lấy tâm hồn tuổi thơ chúng tôi trong những chuỗi ngày xưa xa ấy.

Chim rừng thường khác nhau ở hình dáng và đặc biệt là tiếng hót. Tiếng đa đa kêu rất khác lạ và không giống bất cứ loại chim nào. Có người vui tính thì nghe là “dắt bà xã tà tà…”, có người thích cổ tích thì lại nghe “bát cát trả cho cha”. Và thế là chim đa đa cũng đi một sự tích. Tôi nghe nội tôi kể lại rằng: “Xưa có một cậu bé mồ côi mẹ, sống với cha. Cha đi bước nữa, cậu bé bị dì ghẻ hành hạ và đối xử tệ bạc. Nhưng cha cậu nghe lời vợ mà không hề biết con mình chịu nhiều đau khổ. Một lần cậu bé bị dì ghẻ bắt đi chăn vịt, chiều về không cho ăn uống đàng hoàng mà lại cho một chén cát, rồi phủ lớp cơm lên mặt bắt ăn. Cậu bé ấm ức ngồi khóc. Cha đi làm rừng về mệt thấy vậy nên bực bội, lại thêm lời xúc xiểm của mụ dì ghẻ, nên người cha mới đánh cậu ta. Ai ngờ trúng vào chỗ hiểm, cậu ta chết đi, chén cơm đổ văng ra, người cha hiểu ra cớ sự, rất hối hận, bèn đuổi mụ dì ghẻ bạc ác đi. Mấy ngày sau người cha ra mộ con thì thấy một con chim lạ từ dưới mộ bay lên đậu trên một nhánh cây và kêu “bát cơm cát trả cho cha”. Người cha đoán biết là oan hồn của con mình. Đứa con chịu nhiều đau khổ…”. Câu chuyện cổ tích xa xưa đã gợi lên sự bất hạnh của một lớp người cùng khổ, nhất là trẻ mồ côi. Nội tôi giờ đã mất nhưng chuyện xưa thì vẫn còn mãi trong lòng tôi.

So-499--Anh-minh-hoa---Nho-tieng-chim-da-da---Anh-1

Hồi ấy trong xóm tôi còn nhiều khó khăn lắm, mấy người trai tráng khỏe mạnh thì lo việc rừng rẫy, những người lớn tuổi thì làm bẫy chồn bẫy thỏ hoặc bẫy chim chóc để kiếm thêm cái ăn cho gia đình. Bắt chước họ, bọn trẻ chúng tôi cũng tìm cách đi bẫy đa đa. Đa đa ngoài kêu hay, mà thịt cũng nhiều lại rất ngon nữa. Đi bẫy đa đa thú vị không gì bằng. Nhưng muốn vậy phải tìm và thuần một con đa đa mồi trước cái đã. Chọn đa đa bổi để thuần thì phải chọn con trống, vì chỉ có đa đa trống mới gáy, còn đa đa mái thì không gáy. Tìm con trống lông xung quanh cổ và ngực màu đem thẫm, nổi nhiều cườm trắng, thân dài, đầu nhỏ thuôn, hai cánh hơi xệ, đuôi hơi cụp, chân màu vàng đậm, cựa dài khoảng 0,4cm trở lên. Cái quan trọng là tiếng kêu thì phải dứt và gọn. Chim đa đa bổi thường rất nhát, phải cho ở trong cái lồng tương tự lồng nuôi cút mồi, lấy áo lồng trùm kín lại, chỉ để hở nơi hai cửa chỗ chim thò đầu ra ăn thức ăn và uống nước. Lồng phải treo cao chừng 1,5m – 2m, nơi yên tĩnh, sạch sẽ mát mẻ… để chim quen người từ từ. Nuôi một con đa đa bổi để thành mồi đôi khi mất cả năm trời và phải thường xuyên chăm sóc kỹ càng mới được. Thường thì thuần sau 8-10 tháng thì chim bắt đầu kêu “tắc… đa đa… tốc… khò khò… tốc khò khò”. Nếu chim lên mồi thì người nuôi phải theo dõi coi chim này thuộc mồi mùa hay mồi suốt. Mồi mùa thì kêu vào khoảng tháng 3 âm lịch cho đến hết tháng 7 tháng 8, chim rừng sao thì nó vậy. Mồi suốt thì kêu sớm hơn chim rừng, khoảng tháng 2 thì đã kêu cho đến hết tháng 9, chim thay lông thì không kêu nữa và cũng không đem đi bẫy nữa vậy. Dân thuần chim đa đa hay rất dị đoan và mánh khóe. Con đa đa mà đến thời kỳ sung mãn thì sau lông đuôi dưới hậu môn thường hay có một chòm lông ửng đỏ hoặc trắng rất đẹp. Người mê tín nói đa đa mà trổ lông đỏ nuôi nó là sẽ bị cháy nhà, còn trổ trắng thì vợ lấy trai! Kỳ thực là cái mánh để kêu chủ nuôi bán cho mình mà thôi. Xưa nhà tranh vách lá, khuya dậy nấu cơm dỡ đi, hấp tấp không dập củi lửa cho đàng hoàng thì bị cháy nhà thôi. Còn mê đi bẫy đa đa suốt bỏ vợ ở nhà thì bị kẻ gian dòm ngó… chuyện thường thôi.

Nuôi được đa đa mồi rồi thì bắt đầu lo làm bẫy. Bẫy đa đa thường có 3 loại là bẫy lủi, bẫy thòng lọng và bẫy giò. Bẫy giò thì dễ, tương tự bẫy giò của gà rừng, nhưng dân bẫy đa đa thường thích bẫy lưới lủi và bẫy thòng lọng, vì hai loại này dễ dính hơn. Bẫy thòng lọng phải chọn một cây thép 4 ly, uốn thành hình chữ nhật, cạnh dài khoảng 30cm, cạnh ngắn khoảng 25cm. Khung này có hai chân để cắm xuống đất, bên trong khung treo 3 cái thòng lọng tròn dễ rút để bẫy. Loại bẫy này nhạy và chim ít phát giác, nhưng thất bại là nếu bị thòng lọng siết, chim giẫy mạnh thì chim dễ bị thương và chết. Nên xóm tôi xưa đa phần hay dùng bẫy lưới lủi. Bẫy lưới lủi thì y chang cái bẫy chim cút nhưng phải to và chắc chắn hơn, vì đa đa to và rất mạnh. Mua dây dù về đan nhuộm thành túi lưới, làm khoen rút hai đầu túi. Hai đầu lưới được mắc vào một vành cung thép dẻo, dây cung phải dài khoảng 40cm. Khi bẫy thì cắm cung xuống đất, trùm lưới lên cung, chim chạy qua sẽ bị lưới túm gọn.

Chim đa đa kêu theo mùa từ cuối xuân cho đến hết thu, vì vậy đi bẫy cũng phải theo mùa này mới được. Khuya dậy sớm nấu cơm ăn rồi dỡ cơm mang theo và nước uống cho cả ngày. Bắt đầu cuộc hành trình lang thang vào rừng vào trảng rẫy. Đa đa là giống rất hiếu chiến nên nó sống theo từng cặp và phân chia lãnh thổ rất cụ thể. Kẻ này xâm nhập lãnh thổ kẻ kia là sẽ xẩy ra cuộc chiến một mất một còn chứ không phải chuyện chơi. Bởi vậy người đi bẫy đa đa phải có nhiều kinh nghiệm. Mùa đa đa sinh sản, đa đa gáy rất dữ dội, nên khi xách lồng chim mồi vào rừng thì phải chú ý lắng nghe coi tiếng chim rừng gáy ở khu vực nào, khoảng cách là bao nhiêu, rồi mới tính chuyện đặt bẫy. Khi tiến vào lãnh thổ của con đa đa rừng đang gáy phải hết sức nhẹ nhàng và kín đáo. Đầu tiên là dọn khoảng 4 – 5 luồng, mỗi luồng rộng chừng 5cm, dài chừng 4m là được. Sau đó mới đặt bẫy vào các luồng, chim đa đa mồi treo lên một nhánh cây hay trên một gò mối ở khu vực giữa. Người đánh bẫy phải tìm chỗ núp thật kín, không để bị lộ, đa đa rừng sẽ bay mất. Những con đa đa mồi chiến sẽ biết cách gáy dụ và khiêu khích chim rừng. Đa đa rừng biết có kẻ lạ vào hang ổ sẽ tức tốc đến gây chiến. Thế là sẽ chui vào bẫy ngay. Rình bẫy đa đa rất thú vị, nhất là nghe tiếng chim mồi và chim rừng đối đáp và tiếng chạy băng băng của đa đa rừng qua các lùm cỏ… rồi cả khi kẻ hiếu chiến lọt vào trận địa mai phục…

Chuyện xưa mấy mươi năm nay nhắc lại mà cảm giác vẫn còn rần rần và hồi hộp trong người. Ngày xưa rừng trảng còn tự nhiên lắm, nên chỗ nào cũng có đa đa sinh sống. Tiếng gáy của nó vang động của một vùng, nhất là những buổi trưa đầu hè thanh vắng hay những buổi chiều lặng lẽ buông ánh hoàng hôn, tiếng chim buồn buồn, hay hay như lôi kéo tâm hồn con người ta miền dĩ vãng. Ngày nay ở xóm tôi cũng còn vài người nuôi đa đa làm cảnh, chứ không còn đi đặt bẫy như xưa. Tiếng đa đa kêu nơi phố thị hầu như cũng có cái cảm giác lạc lõng của nó, nhưng nó cũng nhắc lại ít nhiều chuyện cũ trong tôi. Hiện nay cũng còn ít bà con dân tộc Chăm, Khmer đi đánh chim đa đa, nhưng họ phải qua tận Campuchia để tìm, khó khăn lắm với bẫy được một con, còn quanh các xã trong huyện thì hầu như không còn nữa. Và ở đây cũng xin nói thêm rằng đa đa là loại chim quý hiếm, cần phải được bảo tồn ở các khu vườn quốc gia sao cho có hiệu quả. Cũng có vài nơi bắt đầu thuần và nuôi đa đa sinh sản. Điều này rất tốt, để giảm bớt tối đa việc săn bắt chim muông bừa bãi. Bảo vệ chim thú và bảo vệ rừng cũng là bảo vệ cho chính cuộc sống của con người… Mùa này đã vào tháng 4, là mùa đa đa gáy rộ. Nhớ lắm âm thanh của tiếng chim xưa và càng nhớ hơn hình ảnh của những cánh trảng rừng ven làng quê năm cũ.

Đào Thái Sơn
(Hội VHNT Tây Ninh)
Tuần Báo Văn Nghệ TP.HCM số 499

Ý Kiến bạn đọc