Tản văn

Nhớ những mùa đơm!

Trời đang nắng bỗng nổi gió đem đến cơn mưa rào thật thú vị. Không khí mát dịu, trong trẻo xua tan cái nắng hè đổ lửa. Nhìn mưa trắng xóa đất trời, đâu đâu cũng ngập nước, tôi lại mơ có một vé về với tuổi thơ để được cùng lũ bạn trong xóm đi đơm đó, đặt lờ kiếm thức ăn.

Làng tôi nằm gần bờ đê con sông Văn Úc hiền hòa nên bà con sống chủ yếu bằng nghề đánh bắt cá, tôm. Dụng cụ đánh bắt rất phong phú nhưng phổ biến nhất là đăng, đó, lờ, nơm, lưới, vó bè… Trước hết phải kể đến chiếc lờ. Có thể đặt lờ đơm cá quanh năm, nhất là khi nông nhàn. Đàn ông coi việc thả lờ không chỉ là một cách đánh bắt cá kiếm cơm mà còn là thú chơi đầy hấp dẫn và kỳ công. Dụ cá bằng chiếc lờ đẹp là một nghệ thuật. Người ta phải chọn những cây tre hay cây trúc già, đốt thưa. Người đan phải khéo léo, có tay nghề cao. Nan được vót nhẵn, rồi lấy phoi chuốt cho óng ả. Khi đan, phải tạo dáng cho các đường lượn của lờ uyển chuyển, tao nhã. Khó nhất là chiếc hom lờ. Hom phải sâu, nan bằng cật tre nhưng mỏng, mềm, sờ vào mát như lụa, nhìn đã thấy bắt mắt, tạo cảm giác không nguy hiểm để dụ cá vào. Đây được coi là cửa tử vì vào rồi thì làm sao mà thoát ra được. Cả làng tôi chỉ có dăm lão nông đủ trình độ để đan lờ bán, trong đó có ông nội tôi. Có chiếc lờ đẹp, người đặt lờ còn phải có kinh nghiệm chọn được những vị trí đẹp của hồ ao, đầm ngòi hay ruộng lúa. Lờ phải nổi trên mặt nước một chút phần cong. Phải chọn chỗ nước trong để cá nhìn thấy chiếc lờ đẹp mà vội chui vào. Thế là không đường thoát!

Anh-minh-hoa---Nho-nhung-mua-dom

Hấp dẫn nhất với lũ trẻ chúng tôi là đơm rạm. Lờ không cần đẹp như lờ bắt cá nên rẻ tiền. Quan trọng nhất là mồi nhử. Chúng tôi lấy ốc hột giã nhỏ để cho thối ra. Chiều muộn bắt đầu đi đặt lờ. Mỗi lờ cách nhau mấy mét. Khi đặt lờ xong, thả vào một nhúm mồi, lũ rạm tham ăn chui vào. Sáng sớm hôm sau chỉ việc đi vớt lờ. Nhấc lờ lên thấy nặng, biết chắc là rất nhiều rạm. Có những con cá tham ăn chui vào bị lũ rạm cắn sứt sát mình mẩy, thật đáng thương! Thích nhất là sau trận mưa rào, rạm mẩy rang lá lốt, gạch chắc vàng ươm không kém gì gạch cua bể trộn với cơm độn khoai khô ngon nhớ đời.

Thanh niên thường chọn cách bắt cá bằng đó. Đó có hình trụ, cao chừng 60-80 cm tùy nước nông sâu, mặt đáy tròn đường kính khoảng 60 cm, mặt bên thẳng đứng, phía trên đầu khum lại và chừa khuyết một cung để gắn 2 tấm hom là 2 thanh trụ có đầu nhọn ghim chặt đó xuống đất bùn bằng thanh tre mảnh để cá không sợ. Mùa mưa hay những ngày triều cường, người ta đặt đó đón cá lên. Nhiều khi gặp cá mừng nước, mỗi đó thu được vài cân cá. Thế là vừa được bán cho người trong xóm, vừa được ăn thả phanh. Cái hương cá đồng tuyệt vời lắm, ăn một lần sẽ không bao giờ quên! Nhớ mỗi khi trời mưa tầm tã, lũ trẻ chúng tôi lại nhìn ra sân nghêu ngao khúc đồng dao: “Trời mưa, trời gió/ Vác đó đi đơm/ Chạy về ăn cơm/ Chạy ra mất đó”.

Người ta còn đánh bắt cá bằng đăng, nan bằng tre. Chiếc đăng có khổ to như cái chiếu, dài dăm mét, cao gần đầu người. Ngày ấy khó khăn nên thường các nhà góp vốn làm chung. Khi nước lên, mọi người vác đăng quây giữa đồng rồi mấy người dùng gậy đuổi cá. Vòng vây của đăng khép kín dần cho đến khi kín đăng thì dùng nơm vào úp cá. Bắt cá bằng đăng thường được cá to, có con nặng hàng cân.

Có thể nói, hình thức của đó đẹp cùng với cách đánh cá thông minh, nhàn hạ bao nhiêu thì đăng lại thô kệch, cách đánh bắt vất vả lại cần nhiều vốn, cần sức nhiều người bấy nhiêu. Có khi chỉ vì chuyện chung chạ mà nẩy sinh mâu thuẫn. Nhiều người chuyển sang đánh bắt cá bằng đó. Từ thực tế ấy, dân gian mới có câu: “Tham đó bỏ đăng”. Nhưng câu thành ngữ còn mang một nghĩa bóng thâm thúy để phê phán những người dễ thay lòng đổi dạ, có mới nới cũ, tham vàng bỏ ngãi… Chỉ đánh bắt cá thôi cũng có bao chuyện để kể, cho ta những bài học thấm thía về nhân tình thế thái.

Quê tôi đã thay da đổi thịt, người dân không phải lam lũ như mấy chục năm trước. Đơm đó, thả lờ chỉ còn trong hoài niệm, nhưng đó là hồn cốt của làng, là niềm tự hào của tôi khi nhớ về quê hương.

Trịnh Thị Thuận
(Quận Hải An, Hải Phòng)
Tuần Báo Văn Nghệ TP.HCM số 413

Ý Kiến bạn đọc