Nghiên cứu - Phê bình - Trao đổi

Người chở đò đưa quan họ vào đất phương Nam

Trong một chuyến đi công tác vào miền Nam mới đây, tôi có duyên được gặp NSƯT Quý Thăng tại nhà riêng.

Mặc dù công việc bận rộn anh vẫn tươi cười đón tiếp tôi rất thân tình khi biết tôi là người Bắc Ninh…

Anh tên thật là Nguyễn Đăng Thăng, sinh ra ở Hà Nội nhưng lớn khôn ở xã Mão Điền, Thuận Thành – Bắc Ninh, một vùng quê giàu truyền thống văn hóa. Trong kháng chiến chống Mỹ, vốn sẵn năng khiếu ca hát anh được chọn vào Đoàn ca múa kịch Hà Bắc và sau đó được cử đi tập huấn nghiệp vụ tại Trường Âm nhạc Việt Nam (nay là Nhạc viện Hà Nội). Cuối thập niên 70 của thế kỷ trước khi chiến tranh biên giới nổ ra, anh phải gác lại chuyện học tập để đi theo đoàn phục vụ bộ đội ở các tỉnh Quảng Ninh, Lạng Sơn…

Năm 1984, Quý Thăng chuyển vào sinh sống tại Sài Gòn và trúng tuyển khóa I – chuyên ngành thanh nhạc dân tộc tại Viện Nghiên cứu âm nhạc Việt Nam và Trường Nghệ thuật sân khấu 2 (nay là Trường Sân khấu – điện ảnh thành phố Hồ Chí Minh). Anh không quên nhắc tới thầy giáo nhạc sĩ Lưu Hữu Phước, thầy Tô Vũ… những người thầy luôn trau dồi cho anh đam mê sự nghiệp sáng tác. Sự kiện này đã đánh dấu bước ngoặt trong con đường nghệ thuật chuyên nghiệp của anh. Năm tháng qua đi, gánh nặng về cơm áo ngày một lớn nhưng anh đã vượt qua tất cả để dành trọn tình yêu và niềm đam mê cho nghệ thuật. Kể từ đây, anh bắt đầu bước vào con đường nghệ thuật chuyên nghiệp, sáng tác, dạy và hát quan họ.

Nguyen-Dang-Thang

- Lý do gì để anh thành lập nhóm hát quan họ?

- Trong này có nhiều đồng hương Bắc Ninh, Bắc Giang nên lập nhóm hát cho đỡ nhớ quê.

Lúc đầu chỉ có ít người. Tiếng lành đồn xa, nhiều người yêu quan họ đã tìm tới anh để theo học, đến nay đã có hàng chục câu lạc bộ đàn và hát quan họ được thành lập ở TP. Hồ Chí Minh, Đồng Nai, Bình Dương. Trong đó điểm sáng nhất phải kể đến là câu lạc bộ “Mười Nhớ” do chính Quý Thăng thành lập. Về việc ra đời câu lạc bộ này, anh tâm sự: “Cái tên Mười Nhớ xuất phát từ một bài hát cùng tên của Bắc Ninh quê tôi, nó gợi lên trong mỗi người nỗi nhớ và lòng mong muốn phải làm được điều gì đó để không hổ thẹn với quê hương. Từ câu lạc bộ này, tôi thực lòng muốn truyền một môn nghệ thuật truyền thống của quê nhà trong cộng đồng những người Kinh Bắc xa xứ và ươm trồng những giọng hát quan họ trong tương lai”.

Đã từ lâu, dân ca quan họ không còn là “đặc sản” riêng của đất và người Kinh Bắc, nhất là từ năm 2009 khi UNESCO công nhận môn nghệ thuật này là di sản phi vật thể của thế giới. Là một nghệ sĩ chuyên nghiệp, một người gắn bó cả sự nghiệp của mình với quan họ, nghệ sĩ Quý Thăng ý thức được rằng quảng bá, giới thiệu rộng rãi nghệ thuật quan họ là một việc làm vô cùng ý nghĩa.

Để giữ gìn nguyên gốc quan họ, nhiều lần anh về quê để tìm áo the, khăn mỏ quạ, học cách têm trầu, vấn khăn và tìm hiểu làn điệu quan họ cổ. Không chỉ thường xuyên tham gia các hội diễn lớn của TP. Hồ Chí Minh, nghệ sĩ Quý Thăng còn nhiệt tình trực tiếp giảng dạy, hướng dẫn miễn phí cho những người yêu quan họ từ các tỉnh Tây Nam bộ đến sinh viên của nhiều trường đại học. Vẫn biết giữa thành phố phồn hoa, sôi động này nghệ thuật truyền thống nói chung và dân ca quan họ nói riêng chỉ là một nốt trầm trong thế giới giải trí hiện đại. Tuy vậy, với cái tâm của người nghệ sĩ chân chính, Quý Thăng vẫn âm thầm miệt mài mang lời ca tiếng hát đến với nhiều miền quê, khu phố để hồn quan họ được cất lên trên đất phương Nam.

Nghệ sĩ Quý Thăng có điều trăn trở: “Giữ gìn bản sắc gốc của quan họ Bắc Ninh là nguyên tắc bất di bất dịch của tôi. Nhưng làm được điều đó không dễ. Người miền Nam hát quan họ, ít nhiều cách phát âm, nhả chữ theo hướng Nam bộ. Do vậy, tôi luôn yêu cầu học viên phải cố gắng phát âm, hát đúng chất Bắc”.

Cac-lien-anh-lien-chi-trong-mot-buoi-hoc-hat
Các liền anh, liền chị trong một buổi học hát. (Ảnh nhân vật cung cấp)

Ngoài quan họ, Quý Thăng còn sáng tác nhiều bài hát dân ca về Bác Hồ được nhiều người biết đến: “Đường cứu nước Bác đi” (Huy chương vàng), ca cảnh “Miền Nam thương nhớ Bác” (Huy chương vàng), “Đài hoa dâng Bác, Sông núi vẫn vang lời Bác” được các nghệ sĩ Trung Nghị, Bích Phượng, Vương Hà… thể hiện rất thành công. Trong nghiệp ca hát của mình anh đoạt được nhiều giải thưởng như: Huy chương vàng Hội diễn Hà Bắc năm 1976; Huy chương vàng Hội diễn toàn quân năm 1984; Huy chương vàng Hội diễn nghệ thuật của Ban Tài chính quản trị Trung ương Đảng năm 2001… Thật đáng trân trọng là vào ngày 27-7 hàng năm, nghệ sĩ Quý Thăng và những nghệ sĩ trong Hội đồng hương Bắc Ninh, Bắc Giang, Thái Bình lại quy tụ về Nghĩa trang Liệt sĩ TP. Hồ Chí Minh (phường Long Bình, quận 9) nhiệt thành ru làn quan họ. Trong làn khói nhang hư ảo, tưởng như các liệt sĩ đang hiện về, lắng nghe làn quan họ thắm tình của các liền anh áo the, khăn đóng; liền chị áo tứ thân, khăn mỏ quạ, nón quai thao. Hát bên mộ các liệt sĩ ai nấy đều rưng rưng.

- Sao anh lại có ý tưởng ru làn quan họ bên mộ các liệt sĩ ý nghĩa đến thế?

- Trở về từ chiến trường, đem làn quan họ vào Nam lập nghiệp, mỗi lần viếng mộ các liệt sĩ tôi lại nhớ da diết thời bom đạn ác liệt. Chợt nghĩ tại sao mình không đem làn quan họ như một lời tri ân của người sống với đồng đội.

Nhìn anh Hai quan họ sống trên đất phương Nam vẫn vẹn nguyên cái chân tình của người Kinh Bắc với đồng đội mọi miền đất nước làm tôi xúc động. Hiện đã ở tuổi ngoài lục tuần nhưng với dân ca quan họ anh vẫn còn nguyên bầu nhiệt huyết, và tôi tin rằng chính điều này sẽ giúp anh ghi thêm những “chiến công mới” trên con đường nghệ thuật mà anh vẫn đang đi.

Đến hôm nay, có thể nói nghệ sĩ Quý Thăng đã phần nào làm được điều mà bấy lâu anh mong ước. Nhiều làn điệu dân ca quan họ đã được đem vào sinh hoạt ở nhiều trung tâm văn hóa, nhiều trường đào tạo nghệ thuật và dần trở thành món ăn tinh thần lí thú của đông đảo nhân dân sống ở miền Nam. Không bất ngờ khi ngày nay giữa thành phố mang tên Bác, được nghe làn dân ca quan họ mượt mà của những liền anh áo the, khăn đóng; liền chị mớ ba, mớ bảy xứ Kinh Bắc. Làn điệu ấy không chỉ gợi nhớ về cố hương trong lòng những người con Bắc Ninh mà còn làm say đắm bao tâm hồn sinh ra trên mảnh đất phương Nam trù phú. Người có công mở đường và phát triển quan họ vào miền Nam là nghệ sĩ Quý Thăng – một “anh Hai quan họ” thứ thiệt.

Hiện nghệ sĩ Quý Thăng là Giám đốc Công ty Văn hóa nghệ thuật Kinh Bắc có trụ sở trên đường 28, quận Gò Vấp. Không chỉ hát quan họ phục vụ lực lượng Quân đội, Công an nhân dân, quần chúng và bè bạn quốc tế, nghệ sĩ Quý Thăng còn đào tạo những giọng ca triển vọng, mở hàng trăm lớp dạy miễn phí cho những ai đam mê làn điệu này.

Chia tay tôi, anh hát tặng một ca khúc mới sáng tác. Tôi không quên nụ cười hiền lúc tạm biệt của anh và chợt giật mình nghĩ: anh đã có tới 5 huy chương vàng và cả một đời say mê với quan họ, có công rất lớn để bảo tồn và phát triển quan họ nhưng anh chưa được phong tặng Nghệ sĩ ưu tú! Tạm biệt anh – người giữ hồn quan họ, dù chưa nói thành lời nhưng tôi thầm cảm ơn anh đã là người chèo đò chở quan họ vào mảnh đất phương Nam.

Lưu Lan Phương
(P.Suối Hoa, TP. Bắc Ninh)
Tuần Báo Văn Nghệ TP.HCM số 420

Ý Kiến bạn đọc