Tản văn

Mùa cày cấy quê tôi

 

Xế chiều, mây đen vần vũ, sấm chớp vang rền, ngoài trời gió thổi rào rào. Nheo nheo cặp mắt không còn thấy gì nữa, ba tôi kêu mấy đứa cháu tắt truyền hình, đi ra sân lấy quần áo và ôm củi vô nhà. Ba cũng không quên nhắc dẫn mấy con bò vô chuồng, kẻo mưa xuống tụi nó bị lạnh. Rồi ba bảo thằng út lo chuẩn bị ngâm lúa giống sạ vụ Hè Thu. Ba nói: “Mùa mưa bắt đầu rồi. Năm nay mưa như vầy không sớm cũng không muộn. Thời tiết này, thuận lợi cho việc xuống giống vụ Hè Thu!”. Ba nói chậm rãi, ngày nay làm ruộng sướng quá, mỗi năm làm được hai ba vụ lúa. Mà mọi công việc từ làm đất, sạ lúa, đến thu hoạch, vận chuyển đều có máy móc. Thời trai trẻ của ba làm ruộng vất vả vô cùng, các công việc đồng áng đều làm bằng sức người và trâu, bò.

So-603--Anh-minh-hoa---Mua-cay-cay-que-toi---Anh-1

Bên ngoài trời bắt đầu đổ mưa. Trong gian nhà ấm áp, ba kể lại công việc nghề nông của ba hồi bảy, tám chục năm về trước trên cánh đồng quê hương. Tuổi gần trăm, vậy mà chuyện làm ruộng thời xa xưa, ba vẫn còn nhớ như in. Hồi đó, cánh đồng quê tôi cũng như nhiều nơi khác xung quanh, mỗi năm chỉ làm một vụ lúa dài ngày vào mùa mưa. Sau mấy tháng nắng hạn ruộng đồng khô nứt đất, cuối tháng 3, đầu tháng 4 âm lịch, trời bắt đầu đổ mưa, bà con quê tôi bắt đầu làm đất bắt mạ. Bắt mạ xong, thì tập trung cày lật ruộng (cày lần thứ nhất, úp mặt đất xuống, cho năn, cỏ chết). Sau mấy tháng nông nhàn, cả cánh đồng vắng vẻ, nay bắt đầu nhộn nhịp. Gần nhà tôi, có một cái bến dành riêng cho trâu long qua rạch ra đồng ăn cỏ và cày ruộng, gọi là bến trâu. Cũng từ đó khu vực này thành địa danh riêng xóm “Bến Trâu”. Vào mùa cày, cứ tầm bốn, năm giờ sáng, hầu hết bà con trong làng lùa trâu xuống bến. Tiếng trâu gọi nhau “nghé ngọ nghé ngọ…” náo động cả khu vực. Rồi người chèo xuồng, người cưỡi trên lưng trâu lùa đàn trâu vượt qua con rạch lớn và long dọc theo chiều dài các con rạch nhánh, đến các cánh đồng ruộng của mình. Vừa đến ruộng, thì trời cũng hửng sáng, bà con nông dân dắt trâu liếc vào ách và thả vạt đi cày. Cả cánh đồng rộng lớn vang lên tiếng “Dí dí… vô! Thá… thá ra!” điều khiển trâu cày. Hồi đó bà con quê tôi đi cày (kể cả kéo xe) đều phải dùng một đôi trâu (hoặc bò). Con đi bên phải gọi là “đi dí”, con bên trái là “đi thá”. Cày đến tầm hơn 10 giờ, trời nắng nhiều, trâu và người đều mệt. Nông dân dừng trâu, tháo ách thả trâu, nghỉ cày.

Nghe đến đây, tôi hỏi: “Cày lật như vậy, bao nhiêu buổi mới xong một mẫu ruộng?”. Ba cười, nói khó mà trả lời chính xác được bao nhiêu buổi. Vì tùy theo loại đất dễ cày, hay khó cày, trâu giỏi hay dở nữa… Ngoài ra còn tùy thuộc vào cách điều khiển trâu của người đi cày. Nếu đất dễ cày, gặp đôi trâu khỏe, người điều khiển giỏi thì ít nhất cũng cày bốn, năm buổi mới xong một mẫu ruộng. Còn đất quá cứng, hoặc lầy nhiều, mà gặp đôi trâu già “è ạch” từng bước đi thì phải cày lâu hơn. Hồi đó nhà nào có một, hai mẫu ruộng thì nuôi một, hai đôi trâu và tự cày ruộng nhà. Người khá giả trong làng có năm, bảy mẫu ruộng, thì nuôi ba, bốn đôi trâu. Rồi mướn người coi trâu và mướn người đi cày. Còn bần nông như ba tôi, nhà không có ruộng, thì đi làm mướn cho chủ ruộng, như cày mướn, đắp bờ, phát cỏ, dọn đất bắc mạ, nhổ mạ, cấy lúa… Nói chung mọi công việc đồng áng mà chủ ruộng mướn là ba tôi làm. Trước đây, người đi ở đợ coi trâu (thường là trẻ em con nhà nghèo khổ) gọi là “mục đồng” và người lãnh cày mướn cho chủ ruộng (trâu của chủ ruộng) suốt một mùa cày (đến khi cấy lúa xong, mới nghỉ) gọi là đi ở bạn.

Cày lật ruộng xong chỉ là công đoạn đầu. Để đất cấy được, phải qua nhiều công đoạn nữa. Cày lật được khoảng hơn một tuần lễ, khi năn cỏ đã chết, nông dân tiến hành bừa vỡ cho nát đất. Bừa vỡ xong, lại cày lần nữa, gọi là cày trở (lật đất về như ban đầu). Cày trở rồi, quay lại bừa dằn (bừa lần 2) cho đất liền. Bừa dằn xong, để cho đất nổi sình dễ cấy được lúa, nông dân còn làm thêm khâu trục đất nữa… Tóm lại, để cấy được lúa, riêng khâu làm đất cũng cả tháng trời. Đến giữa tháng 5, có khi đến đầu tháng 6 âm lịch cánh đồng quê tôi mới xong mùa cày cấy.

Đang nói chuyện cày bừa, ba làm tôi khá bất ngờ khi nhắc lại chuyện mục đồng. Ba nói: “Gần đây, ba có nghe mấy đứa nhỏ mắng nhau: “Mày là đồ trẻ trâu!”. Không rõ chúng dùng từ “trẻ trâu” với ngụ ý gì. Không biết có phải đứa này muốn chê đứa kia là cứng đầu, bướng bỉnh và ngu như trâu không! Hay là khinh khi đứa kia thất học, khổ cực như đứa trẻ chăn trâu (mục đồng)!… Mà theo ba thấy cả hai ý này đều không được đúng. Nếu nói “trẻ trâu” là đứa cứng đầu, bướng bỉnh, ngu như trâu thì bất công cho con trâu quá! Vì con trâu hiền lành, tốt bụng, chỉ ăn cỏ, uống nước và hết lòng phục vụ con người. Nó là bạn nhà nông, là “đầu cơ nghiệp” của nhà nông mà. Còn ý khinh khi “trẻ trâu” là đứa nghèo khổ ngu dốt, thì tội cho mục đồng quá. Đây là trẻ em con nhà nghèo, đông anh chị em, không được đi học (hoặc học chưa xong tiểu học) phải đi ở đợ coi trâu, phụ ba mẹ nuôi em. Mà đời người đi ở đợ chắc ai cũng biết là “ít no, nhiều đói, thiếu bạc tiền, dư dả đòn roi”. Vì vậy trẻ đi chăn trâu rất đáng thương và cũng cần được trân trọng.

Nguyễn Hữu Hậu
(Gò Dầu – Tây Ninh)
Tuần Báo Văn Nghệ TP.HCM số 603

Ý Kiến bạn đọc