Tản văn

Lia thia quen chậu

 

Cá lia thia có nhiều loại, phổ biến nhất ở thành phố Sài Gòn là cá lia thia Xiêm (Thái Lan), thông thường có màu xanh xám đặc trưng, đầu đen, vẩy nổi sao lốm đốm, kỳ, vi, đuôi rất đẹp, to bằng ngón tay; cá trống rất hung dữ, đá độ rất dai sức từ nửa giờ trở lên, có cặp sung, cáp độ đồng đều có thể đá cả tiếng đến một buổi, khi mình mẩy tơi tả mới phân thắng bại. Do quá trình lai tạo, cá lia thia Xiêm dần dần thêm nhiều chủng loại màu sắc. Thứ hai là cá lia thia phướn, phổ biến là màu đỏ và trắng bạch, thân hình dài, kỳ vi, đuôi cũng dài, lả lướt, uốn lượn rất đẹp nhưng cá lia thia phướn chỉ để “giỡn bóng” coi thôi, chứ đá chán phèo, chỉ một, hai phút là chạy độ, kỳ vi tơi tả, trụi lủi phải nuôi dưỡng một thời gian dài, có khi tới vài tháng mới trở lại hình hài như xưa nên cá phướn chỉ nuôi làm kiểng, để ngắm chứ không cáp độ đá ăn thua.

Những năm gần đây ở Sài Gòn có thấy nhập về loại cá phướn Đài Loan, to gấp đôi cá phướn thường, nhiều màu sắc, rất đẹp nhưng cũng chỉ nuôi làm kiểng, ngắm chơi chứ không ai cáp độ đá. Do đó khi nói đến cá đá là chỉ có cá lia thia Xiêm. Cách chọn một con cá Xiêm để đá độ cũng lắm công phu, đòi hỏi “cá thủ” phải tích lũy nhiều kinh nghiệm chiến trường và không sách vở nào dạy được. Thông thường việc chọn cá đá chỉ bằng mắt, rồi vận dụng kinh nghiệm tích lũy để nhận xét, đánh giá trước khi… xỉa tiền ra mua. Một khi chú cá đã ở trong tầm ngắm của “dân chơi” rồi thì có bị chủ cá hét giá trên trời cũng phải bấm bụng móc hầu bao ra “chơi mày luôn”. Nhưng tâm lý của dân chơi cá đá, chơi chim chọi, tiền không phải là vấn đề mà có được chú cá “chiến đấu”, chú chim thích chí là sướng cùng mình rồi, mọi chuyện tiền nong không vướng bận lắm.

So-628--Anh-minh-hoa---Lia-thia-quen-chau---Anh-1

Trẻ con thành phố chỉ biết nhịn tiền cha mẹ cho ăn sáng để dành mua cá đá chứ không được sống trong cái thú đi vớt cá lia thia như trẻ con đồng quê. Và khi nói đến chuyện vớt cá lia thia là chỉ nói đến cá lia thia ruộng, cá “ta” chứ tuyệt không bao giờ có cá Xiêm. Cá lia thia ruộng hay cá “ta”, nhỏ con, chỉ bằng 1/3 cá Xiêm, cá trống nhỉnh hơn cá mái và hình dạng, màu sắc cũng đẹp hơn nhưng bình thường cá lia thia “ta” màu sắc nhợt nhạt, chỉ khi nào “giỡn bóng” hoặc gặp địch thủ chú cá trống mới nổi màu, đuôi xòe, kỳ vi đong đưa, phùng mang dọa nạt mới có phần uy dũng. Trẻ con thôn quê không có tiền để mua cá Xiêm nuôi chơi hay đá độ mà phải lặn lội đi vớt cá ở các cánh đồng vào mùa mưa. Từ đây hình thành thú vui và nghệ thuật vớt cá lia thia mà bất cứ đứa trẻ con nào ở quê làng cũng đều biết.

Khi những cơn mưa đầu mùa ngập ruộng, rẫy, các loại cỏ, năn, lác mọc dày từng mảng trên những cánh đồng, xóm rẫy mênh mông. Đây là lúc lũ cá lia thia không biết ở đâu theo mưa về trú ngụ trong những lỗ chân trâu, cụm lác, giề cỏ, lùm năn hoặc ở trong những kẽ đất trũng của “vồng khoai” nông dân cuốc đất ruộng đắp lên để sau này bang ra cấy lúa. Cá lia thia lúc này đã “bắt cặp”, chúng có đôi để chuẩn bị cho mùa sinh sản, và đặc điểm nhận ra ổ cá lia thia là một cụm bọt trắng vun lên khỏi mặt nước. Nếu chỗ đó nước có phèn thì bọt cá màu trắng ngả vàng lẫn với màu phèn, khi bọt có lẫn trứng cá màu trắng li ti thì ổ này có một đôi cá trống, cá mái và cá trống bao giờ cũng đang bơi dưới ổ trứng để giữ trứng không cho cá khác xâm phạm. Nếu ổ cá chỉ có bọt mà không có trứng thì chỉ có một chú cá trống bên dưới đống bọt, lúc này chú cá trống rất sung. Đi tìm ổ cá lia thia trẻ con phải đi lom khom, mắt dán xuống chân và hướng về phía trước. Khi bắt gặp bọt cá thì dừng lại, chuyển tư thế ngồi xuống căng mắt quan sát. Có kinh nghiệm vớt cá như tôi thì chỉ dùng hai bàn tay lật ngửa xộc vào phía dưới bọt cá, khi thấy chú cá trống nằm gọn trong lòng hai bàn tay thì từ từ đưa lên mặt nước, úm lại là bắt được bỏ vào ngăn cà mèn hoặc cái chai thủy tinh trong suốt.

Nuôi cá lia thia phải tách ra nuôi từng con, mỗi con trong một chai thủy tinh cắt miệng hoặc keo, keo chai gì cũng phải sắp thành một hàng dài trên mặt bàn học, hoặc trên kệ. Ở giữa mỗi chai, mỗi keo đựng cá lót một miếng cạc-tông hay miếng giấy chặn đừng cho chúng thấy nhau. Khi chọn cá, giở miếng giấy chặn này ra cho chúng “giỡn bóng” để ngắm kỹ và chọn lựa. Thứ nhất chọn dáng, thứ nhì chọn mang, thứ ba chọn vẩy, thứ tư chọn kỳ. Dáng phải thon, gọn, đòn dài, mang xanh hoặc mang đỏ chứ mang lọ (đen), mang thiếc (vàng) thì vứt đi. Vẩy phải nổi ánh sao, sáng lóng lánh màu xanh, kỳ xanh hoặc kỳ điểm (màu xanh có một vệt đỏ như son).

Khi đã chọn được một chú cá ưng ý thì chuẩn bị một cái chai thủy tinh cắt miệng cho rộng, hoặc cái keo thủy tinh có bán sẵn ngoài chợ. Nước nuôi cá tốt nhất là nước mưa đựng trong lu, cá lia thia ăn lăng quăng, rong trứng mọc sẵn dưới ruộng nước nơi cá sinh sống, muốn tẩm bổ cho cá thỉnh thoảng cho ăn thêm lòng đỏ trứng gà luộc chín, sấy hoặc phơi nắng thật khô xay nhuyễn, mỗi lần chỉ cho ăn một tí để tránh cho nước khỏi dơ. Khi thấy nước dơ phải lập tức thay nước mới ngay, nếu không cá sẽ chết. Để giữ cho cá không hoảng sợ, bền vững phong độ thì tuyệt đối tránh thay keo, chai nuôi vì đúng như ông bà đã dạy “lia thia quen chậu”.

Thú vớt cá lia thia của trẻ con thôn quê bây giờ cũng đã mai một dần, đất ruộng hầu hết đã lên vườn. Nếu còn, do đất bị nhiễm thuốc trừ sâu, phân bón hóa học nên cá lia thia cũng không sống nổi.

TỪ KẾ TƯỜNG
Tuần Báo Văn Nghệ TP.HCM số 628

Ý Kiến bạn đọc