Nghiên cứu - Phê bình - Trao đổi - Mục con

Làng quê vắng những đêm chèo

Quá trình đô thị hóa đem đến cho nhiều làng quê Việt diện mạo mới theo hướng hiện đại. Tuy nhiên, bên cạnh mặt tích cực thì cơn lốc của quá trình đô thị hóa cũng cuốn đi nhiều nét đẹp văn hóa làng quê, tiêu biểu là hình ảnh của những đêm hát chèo, hát ghẹo giao duyên nơi sân khấu đình làng cứ dần bị phai nhòa, thưa dần rồi khuất bóng. Với nhiều người dân quê, những đêm hát chèo giờ chỉ còn trong ký ức.

Mot-dem-hat-o-cua-Dinh
Một đêm hát ở cửa đình – Ảnh : http://thethaovanhoa.vn

KHI LÀNG LÊN PHỐ

Ở nhiều miền quê ngày nay, hình ảnh những lũy tre xanh, cây đa, bến nước, dòng sông, con đò… một thời ăn hằn trong nếp nghĩ giờ không còn nữa. Thay thế nó là những ngôi nhà cao tầng, những khu công nghiệp hiện đại, những tên phố lạ, những quán xá, dịch vụ thương mại không ngừng mọc lên. Điều này phản ánh tốc độ đô thị hóa, công nghiệp hóa, sự phát triển của lực lượng sản xuất, sự chuyển đổi mô hình kinh tế, kết cấu hạ tầng, mang lại cuộc sống ấm no, đủ đầy về vật chất… Có thể nói sau 30 năm thực hiện công cuộc đổi mới (1986-2016), nhiều làng quê Việt đã có sự chuyển mình với sức phát triển mạnh mẽ, đổi thay theo hướng hiện đại, tích cực hội nhập để tiến kịp văn minh nhân loại.

Nhưng thiết tưởng, cuộc sống vật chất được nâng lên thì đời sống tinh thần cũng phải được nâng cao tương xứng, tạo sự phát triển hài hòa, bền vững? Thực tế ở nhiều nơi, nhiều vùng vấn đề này đang trở thành bài toán khó giải khi những giá trị tinh thần, chuẩn mực xã hội, đạo đức công dân, niềm tin, lý tưởng sống lại tỷ lệ nghịch với đời sống vật chất. Sống trong nhà cao cửa rộng, có tiền bạc, danh vị nhưng không ít người khát thèm cái cảm giác đầm ấm nghĩa tình của láng giềng, thân hữu; thèm những không gian sinh hoạt văn hóa cộng đồng; muốn trở về với những ký ức một thời nơi thôn dã đồng quê với những trò chơi dân gian, những hội hè, đình đám mang đậm bản sắc quê hương.

Mặt trái của quá trình đô thị hóa đã làm đảo lộn, đứt gãy nhiều giá trị văn hóa tốt đẹp, tạo ra những bức tranh, gam màu tương phản; biến mỗi gia đình thành một không gian khép kín trong những bức tường rào cao ngất. Lối sống nhanh, sống gấp, sòng phẳng theo nhịp kinh tế thị trường, theo chủ nghĩa cá nhân vị kỷ, đặt lợi ích, nhu cầu, quyền lợi cá nhân lên trên cộng đồng, tập thể dẫn đến sự kết nối, giao lưu giữa láng giềng, bà con chòm xóm bị phá vỡ, đèn nhà ai nhà ấy rạng.

Rộng ra không gian gia đình là không gian xã hội, không gian văn hóa làng quê cũng dần bị thu hẹp, có nơi bị san phẳng, dành ưu tiên cho những mục tiêu, dự án phát triển kinh tế, xây dựng cơ sở hạ tầng, làm trụ sở cơ quan hoành tráng, thậm chí nhiều sân khấu làng – nơi từng diễn ra những canh hát thâu đêm giờ bị chia lô, đấu giá. Sự mở rộng không gian đô thị vô tình thu hẹp không gian sinh hoạt cộng đồng gắn với những yếu tố tâm linh, tín ngưỡng dân gian. Để hôm nay chúng ta phải thao thức kiếm tìm một không gian mang hồn quê, tình người, mong khỏa lấp được nỗi khát thèm những giá trị tinh thần để lấy lại cân bằng cho cuộc sống…

Thực tế đôi khi phũ phàng, ở một số cơ quan, chính quyền địa phương vì quá đề cao đời sống vật chất, chạy theo lợi nhuận, đồng tiền, dự án, chỉ nhìn thấy những danh lợi trước mắt mà không nghĩ đến tương lai, lãng quên việc chăm lo, dựng xây đời sống văn hóa tinh thần của nhân dân.

NHỚ ĐÊM HÁT CHÈO, HÁT GHẸO GIAO DUYÊN

Trong ký ức của nhiều người hôm nay, hình ảnh những đêm diễn văn nghệ, đêm văn công vẫn còn đó với hình ảnh một không gian rộng ở giữa làng, xung quanh có đền chùa, trụ sở ủy ban, có bến nước ao đầm; nơi cả làng góp công sức dựng nên một khán đài làm không gian sinh hoạt văn hóa. Ở đó người dân cất lên những câu hát giao duyên tình tứ, diễn những tích chèo, tuồng, cải lương gợi về những thời xa xưa của lịch sử, nhằm giáo dục thế hệ trẻ về lòng yêu quê hương đất nước, niềm tự hào dân tộc.

Ở nhiều vùng nông thôn, sau khi cấy hái, thu hoạch hay vào dịp lễ Tết hội hè, người dân cùng chính quyền lại tổ chức những canh hát, những đêm diễn, mời những đoàn văn nghệ của mình, của làng bạn, tỉnh bạn về giao lưu, gặp gỡ, mang lại niềm vui, tiếng cười và sự hăng hái, hân hoan cho mỗi người. Chính nhờ những đêm hát, tại không gian sinh hoạt văn hóa cộng đồng mà nhiều đôi lứa đã nên duyên, tình người được thắt chặt, mọi người cùng hồi tưởng về dòng chảy văn hóa truyền thống để yêu hơn cuộc sống hiện thời. Vì thế, trước mỗi đêm diễn, ai ai cũng hồi hộp mong chờ, nhất là các bạn trẻ. Chúng giục nhau nấu cơm sớm, ăn vội để nhanh chân đến hội diễn, để được đắm mình trong những làn điệu chèo, những câu hát dân ca; ngắm nhìn những trang phục cổ truyền; du dương trong điệu nhạc; đắm chìm trong không gian ánh sáng đồng quê… Những hình ảnh, âm thanh, hành động của vai diễn đã đánh thức, gợi về những kỷ niệm thuở xưa, thắp lên trong tâm trí người xem lòng nhân ái, vị tha.

Ngày nay, sự phát triển của công nghệ thông tin, truyền hình, internet… đã lấn át nhiều loại hình nghệ thuật truyền thống. Nhiều bạn trẻ sống thu mình trong không gian khép kín của gia đình, trường lớp, chạy trốn thực tại trong những trò chơi ảo của game online, ipad, iphone; sợ sệt và lánh xa không gian xã hội, không gian cộng đồng; thiếu những kỹ năng sống cần thiết; lệch lạc trong suy nghĩ, hành động; thiếu hiểu biết về những giá trị đích thực của cuộc đời.

Hàng loạt những vụ án giết người cướp của vì thiếu tiền chơi game, vì hận tình, đố kỵ, ghen ghét của lứa tuổi vị thành niên; những ám ảnh về tệ nạn xã hội, nghiện hút, lô đề, cờ bạc, mại dâm xuất hiện với tần số lớn ở giới trẻ, cho thấy những lỗ hổng về nhân cách, tâm hồn, về lối sống bầy đàn, thú tính của nhiều người khi họ không được sống, được giáo dục trong môi trường thật sự văn hóa.

Đâu rồi những không gian sinh hoạt văn hóa làng quê, những đêm hát chèo, hát ghẹo giao duyên thấm đẫm tình người? Thiết nghĩ với những người có trách nhiệm, đặc biệt là những người đứng đầu chính quyền cần có tiếng nói từ trái tim, cùng nhân dân dựng xây những không gian, trung tâm sinh hoạt văn hóa cộng đồng. Trở về với những giá trị văn hóa ngàn đời của cha anh thông qua việc tổ chức những đêm diễn văn nghệ, những sự kiện văn hóa thu hút sự quan tâm của cộng đồng, tạo sợi dây gắn kết truyền thống với hiện đại, quá khứ với tương lai, để mỗi người dân có cuộc sống tinh thần tốt đẹp hơn…

Nguyễn Huy Phòng
(Viện Văn hóa và phát triển)
Tuần Báo Văn Nghệ TP.HCM số 392 

Ý Kiến bạn đọc