Nghiên cứu - Phê bình - Trao đổi

Khi nhà thơ không còn đạo lý

Tôi được xem vở Người con gái Đất Đỏ vào năm 1959 do Đoàn cải lương Thanh Hóa biểu diễn ở thị trấn Thọ Xuân (Thanh Hóa). Nghệ sĩ nhân dân Hảo Yến đã đem đến xúc động mạnh mẽ cho khán giả trong đêm diễn đó. Bài hát về một Mùa hoa lêkima nở… được truyền tụng rộng rãi trong lớp trẻ chúng tôi ngày ấy. Nhiều Liên đội Thiếu niên tiền phong mang tên Võ Thị Sáu cho đến sau này có dịp đi nhiều nơi trên đất nước, gặp biết bao nhiêu trường học, đường phố mang tên người anh hùng. Ngay sau giải phóng, tôi nhiều lần đi về trên đường Hiền Vương sau đó đổi tên thành đường Võ Thị Sáu, kéo dài từ đường Đinh Tiên Hoàng (Đa Kao) lên ngã sáu Dân Chủ. Đường này song song và ngược chiều với đường Phan Thanh Giản sau đổi là Điện Biên Phủ, cắt đường Cách Mạng Tháng Tám tiếp vào đường 3/2. Sau ngày được nghỉ hưu, tôi đi chuyến xuyên Việt bằng xe máy. Nghỉ mấy ngày ở biển Hồ Cốc, một buổi sáng theo đường ven biển, qua biển Hồ Tràm, đi về thị trấn Đất Đỏ, vào thắp hương viếng chị Sáu ở khu di tích, vào nhà riêng của chị, nay là một di tích lịch sử – văn hóa, ở con hẻm ngay sát Nhà hát Đất Đỏ… Chị đã hi sinh hơn 60 năm nay, nhưng chị vẫn sống với nhân dân, với đất nước, vẫn đang hiện diện trong cuộc đời này. Thế mà có những người xấp xỉ tuổi chị Sáu, lại bịa đặt, xúc phạm tới chị, như ông nhà văn Nguyên Ngọc (sinh năm 1932), và những người khác, ở lớp tuổi con em, như ông nhà thơ Nguyễn Duy…(1)

Liet-si-Vo-Thi-Sau
Liệt sĩ Võ Thị Sáu

Trong nhiều nguyên nhân dẫn đến hành vi vô đạo như thế, có thể là do họ chưa biết hết về chị Sáu. Vì vậy, tôi xin mạn phép các soạn giả Lịch sử nhà tù Côn Đảo (2), trích ra đây những trang tư liệu về chị Sáu:

“Để trả thù cho những trận thua đau và cũng là để tỏ rõ dã tâm thúc đẩy chiến tranh, thực dân Pháp đã xử bắn hàng loạt các chiến sĩ cách mạng. Riêng năm 1952, chúng đã bắn 35 người tại Côn Đảo, chiếm 56,4% số người bị bắn trong suốt 9 năm (1946-1954) tại đây. Ngay trong tháng giêng 1952, chúng đã xử bắn 3 đợt, tổng số 16 người, trong đó có thiếu nữ Võ Thị Sáu.

Võ Thị Sáu sinh năm 1933, là đội viên Đội Công an xung phong huyện Đất Đỏ, tỉnh Bà Rịa. Gia nhập Công an xung phong từ năm 13 tuổi, chị đã tham gia nhiều trận đánh, đặc biệt là các trận phá cuộc họp do tỉnh trưởng Lê Thành Tường tổ chức tại Đất Đỏ năm 1948 nhân dịp kỷ niệm Quốc khánh Pháp (14-7-1948); trận diệt tên cai tổng Tòng (11-1949). Tháng 2-1950, Võ Thị Sáu bị bắt trong trận diệt hai tên ác ôn Cả Suốt, Cả Đay và bị kết án tử hình. Bản án tử hình người thiếu nữ chưa đủ tuổi thành niên này đã làm chấn động dư luận lúc đó. Thực dân Pháp giam Võ Thị Sáu ở Chí Hòa gần 2 năm. Cho đến đợt khủng bố trả thù này, chúng mới y án và đưa chị ra Côn Đảo xử bắn.

4 giờ sáng 21-1-1952. Bọn Pháp đưa hơn 40 tù nhân xuống tàu ra Côn Đảo, trong đó có Võ Thị Sáu và 3 tù án tử hình. Tàu ghé Vũng Tàu đón cố đạo và Chánh án ra dự cuộc hành quyết. Ngày 22-1-1952, tàu đến Côn Đảo. Chúng giam riêng Võ Thị Sáu tại xà lim của Sở Cò, canh gác nghiêm ngặt. Được tin thực dân Pháp đưa người thiếu nữ Võ Thị Sáu ra đảo xử tử, Đảo ủy và Liên đoàn phân công ngay một số tù nhân làm bồi ở Sở Cò và văn phòng giám đốc bí mật tiếp xúc, động viên chị giữ vững tinh thần trước phút hành hình. Ngay buổi chiều ấy, bộ phận tù áo trắng đã chuyển đến chị Sáu lời chào của Đảo ủy và Ban chấp hành Liên đoàn tù nhân Côn Đảo. Các anh cũng tìm hiểu được lý lịch và thành tích chiến đấu của chị Sáu để làm cơ sở tố cáo kẻ thù và giáo dục truyền thống cho tù nhân.

Mờ sáng ngày hôm sau, 23-1-1952, thực dân Pháp đưa Võ Thị Sáu đi bắn. Tại văn phòng giám thị trưởng, chị từ chối rửa tội.

Trời chưa sáng hẳn. Gió chướng rít từng hồi. Người con gái bé nhỏ bình thản đi giữa những tên đao phủ ra nơi hành hình. Những người tù ở các khám đều đứng dậy hát vang bài “Chiến sĩ ca” đưa tiễn chị.

Phút cuối cùng, chị Sáu từ chối bịt mắt. Chị cất giọng hát bài “Tiến quân ca” và hô to các khẩu hiệu:

- Đảng Cộng sản Việt Nam muôn năm!

- Hồ Chủ tịch muôn năm!

- Việt Nam độc lập muôn năm!

Cùng trong buổi sáng đó, bọn Pháp bắn thêm một tử tù nữa là anh Hồ Văn Năm (tức Năm Đen, số tù G.248). Mộ anh chôn ngay cạnh mộ chị Sáu.

Trưa hôm ấy, tù nhân ở nhiều khám đã bỏ ăn và viết đơn tố cáo thực dân Pháp hành hình Võ Thị Sáu. Một người lính lê dương già, gốc Đức, đã bỏ ăn 3 ngày. Trong mấy ngày chờ tàu về Sài Gòn, người lính lê dương đã nói với những tù nhân làm bồi rằng anh ta hoàn toàn bị ám ảnh bởi đôi mắt bình thản và thái độ trầm tĩnh đến lạ lùng của chị Sáu. Sau đó, anh ta xin trở về Pháp, bỏ hẳn nghề bắn thuê.

Các kíp tù đi làm khổ sai ở ngoài đã nhặt đá xếp quanh ngôi mộ chị. Tù nhân Sở Thợ Hồ dành từng nhúm xi măng, gom lại đúc bia mộ chị. Được tin ấy, chúa đảo Giátty ra tận nơi, đập nát tấm bia và cho lính cào bằng ngôi mộ. Ngày hôm sau lại có một tấm bia mới đặt lên, đống đá được xếp cao hơn trước. Bọn gác ngục đã đánh nát lưng cả kíp thợ hồ để tìm người đúc bia nhưng không sao tìm được. Trận ấy, anh Bảy “gà cồ” đã chìa lưng đỡ đòn cho những bạn tù yếu đuối. Tấm lưng anh nát tướp, ứa máu, không còn chỗ nào lành lặn.

Phan-mo-chi-Vo-Thi-Sau-tai-Con-Dao
Phần mộ chị Võ Thị Sáu tại Côn Đảo – Ảnh: Tấn Phú

Bác sĩ Huy làm nhiệm vụ khám nghiệm tử thi đã chứng kiến từ đầu đến cuối cái chết anh hùng của Võ Thị Sáu. Ông luôn miệng trầm trồ: “Thật là một người gang thép, một người anh hùng thật sự bằng xương bằng thịt mà tôi tận mắt chứng kiến”. Ông dành mối thiện cảm ngày một nhiều hơn cho những người tù kháng chiến và trở thành liên lạc cho tù nhân. Nhiều tài liệu như “Duy vật biện chứng”, “Bàn về mâu thuẫn” do anh Bảy Vinh biên soạn, cuốn “Tuyên ngôn Độc lập” của Chủ tịch Hồ Chí Minh, “Hiến pháp nước Việt Nam dân chủ cộng hòa” do anh em khu biệt lập Banh II chép lại đã được chuyển qua bác sĩ Huy đến đầu mối liên lạc tại nhà thương.

Nguyễn Văn Danh – thư ký văn phòng giám thị trưởng đã chứng kiến và rất khâm phục thái độ can đảm của Võ Thị Sáu. Danh nhiều lần trầm ngâm bày tỏ lòng khâm phục chị Sáu trước các bạn tù. Danh vốn là tù kháng chiến, bị Liên xã chia rẽ và lôi kéo. Sau nhiều lần, Danh trung lập thái độ, không làm hại gì cho Liên đoàn.

Võ Thị Sáu đã làm cho cái chết trở thành bất tử. Dũng khí của chị trước phút hy sinh đã tô thắm thêm truyền thống bất khuất của Đảng bộ và toàn thể tù nhân kháng chiến Côn Đảo”.

Nếu các vị trên, các ông Nguyên Ngọc, Nguyễn Duy, Nguyễn Quang A… chưa biết thì cần đọc để biết. Nếu đã biết rồi mà bịa đặt, xuyên tạc, xúc phạm đến một con người vĩ đại như thế, thì các vị phải chịu trách nhiệm trước lịch sử. Chúng tôi chỉ tâm niệm gần gụi rằng, tư tưởng, nhận thức của con người thiên biến vạn hóa. Nhưng nhân cách văn hóa, đạo lí đời sống là bất biến, là cái để phân định kẻ sĩ với kẻ vô liêm sỉ, nhân văn nhân đạo với vô đạo, học thuật chân chính với ngụy học thuật.

Một bạn học của tôi, ông Đỗ Thức, nguyên là nhà giáo dạy văn ở Trường Văn hóa nghệ thuật Thanh Hóa, rất ngưỡng vọng nhà thơ Nguyễn Duy, xem là một nhân tài của xứ Thanh. Tuy cháu nội của ông đều là gái, ông nói, sẽ vẫn viết lại cuộc đời ông để cho con cháu sau này biết được thời ông đã sống. Nhà thơ Nguyễn Duy sẽ được đưa vào những trang viết đó. Nhưng hôm 23-3 vừa qua, biết được thông tin này, ông đã rất phẫn nộ, và nói, sẽ không nhắc đến Nguyễn Duy trong Di cảo của ông.

Đây là một thông tin mới xin gửi tới Nguyễn Duy và bạn đọc.

TP.HCM, 24-3-2017

Hạ Ngọc Quang
Tuần Báo Văn Nghệ TP.HCM số 444

________________

(1) Xem Văn Nghệ TP. Hồ Chí Minh, số 442 ngày 23-3-2017, các bài về chị Võ Thị Sáu của Nguyễn Văn Thịnh (Tr.12), Trần Vọng Ngữ (Tr.14).
(2) Lịch sử nhà tù Côn Đảo 1862-1975. Nguyễn Đình Thống – Nguyễn Linh – Hồ Sĩ Hành biên soạn. NXB Tổng hợp TP. Hồ Chí Minh. Tái bản lần thứ 2. Tr.347-348-349.

Ý Kiến bạn đọc