Nghiên cứu - Phê bình - Trao đổi - Mục con

Họa sĩ Phong Ba – người vẽ chân dung Bác Hồ đầu tiên ở đền thờ Long Đức, Trà Vinh

Đền thờ Chủ tịch Hồ Chí Minh tại ấp Vĩnh Hội, xã Long Đức, thị xã Trà Vinh, được xây dựng cách đây 45 năm, theo cách gọi nhà nghiên cứu Trần Bạch Đằng, là “công trình của trái tim”. Tổng bí thư Lê Duẩn từng ghi trong sổ lưu niệm tại Đền thờ: “Đền thờ xuất hiện đầy vẻ cổ tích”.

Đền thờ của lòng dân

Xã Long Đức cách trung tâm đầu não chính quyền tỉnh Vĩnh Bình (Trà Vinh) bốn cây số và cách trung tâm hành quân hỗn hợp của Mỹ thời đó là 1.500m. Trung tâm này đóng nhiều thứ quân VNCH lẫn Mỹ: Sư đoàn 9 Bộ binh VNCH, Hạm đội Giang đỉnh Hải quân Mỹ, Đại đội Biệt kích Mỹ… Lực lượng quân sự này còn được trang bị trực thăng, máy bay ném bom và kích bích pháo. Địa hình xã Long Đức có ba con sông bao bọc: Cổ Chiên, Long Bình và Ba Trường.

Ngày 10/3/1970 là ngày khởi công xây dựng đền, định ngày 2/9/1970 sẽ khánh thành. Bà Nguyễn Thị Tiếm 67 tuổi, nguyên Bí thư Đảng ủy khối Dân chính Đảng tỉnh Trà Vinh, đang cư ngụ cách ngôi đền thờ hơn 1,5km xúc động nói: “Lúc đó, thanh niên, thiếu nữ đi cầm súng hết rồi, chỉ còn ông già, bà cả và con nít ở nhà. Tôi đi vận động bà con góp công góp vật liệu xây dựng đền thờ Bác. Xã tuy nghèo nhưng chỉ trong một tháng bà con góp được 200.000 đồng VNCH. Thằng bé Hồ Văn Thuật câu được con cá lớn bán lấy tiền xin góp vô. Ai cũng nô nức tranh nhau đăng ký góp công xây dựng. Tôi đành chia luân phiên mỗi ngày 2 ấp tham gia xây dựng. Chỉ xây ban đêm thôi. Cứ 5 giờ chiều, bà con tập trung lại điểm tập kết rồi dắt nhau ra chỗ xây đền. Người bện dây, người đắp nền rất nhộn nhịp, khẩn trương. Con nít cũng tham gia. Thi thoảng pháo trong căn cứ và pháo từ chiến hạm dưới sông Cổ Chiên bắn vô, tụi tôi nhảy xuống hầm. Khi yên, leo lên làm tiếp”.

Hoa-si-Phong-ba-voi-chan-dung-Bac
Họa sĩ Phong Ba với chân dung Bác.

Do chống càn, thời gian xây đền kéo dài đến ngày 26/1/1971 mới xong. Đó là vào ngày 30 tháng Chạp Tết Nguyên đán. Ngôi đền xây trên diện tích 16 m2, mái lợp lá, khung sườn bằng gỗ, nền xi măng. Lá cờ Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam cắm tung bay trên nóc ngôi đền. Bức chân dung Bác Hồ do họa sĩ Phong Ba (tên thật là Liêu Tử Phong) ở tỉnh Trà Vinh vẽ ròng rã cả tuần mới xong. Nghe tin khánh thành đền thờ Bác Hồ, hơn 10.000 lượt người dân các nơi đến thắp hương khấn Bác.

Đền thờ Bác như thách thức, trêu gan địch, khiến viên Tỉnh trưởng Nguyễn Văn Tài tiếp tục mở chiến dịch càn quét xóa đền. Tiểu đoàn địa phương quân kết hợp máy bay quần thảo từ sáng đến chiều mới tiến vào được ngôi đền. Viên thiếu tá chỉ huy trực tiếp chiến dịch bị tử trận. Lính châm lửa đốt đền rồi «tịch thu» bức vẽ ảnh Bác làm chiến lợi phẩm đem về tiểu khu.

Người dân kể lại rằng, trên đường về đám lính mang bức vẽ ảnh Bác vui vẻ, giống hệt một buổi lễ rước, cung nghinh long trọng khiến ai cũng phì cười vì điều trái ngoe xảy ra như thế.

Khi địch rút đi, du kích trở lại đồn thì nhặt được lá thư của một người lính kèm 500 đồng VNCH: “Vì bị bắt buộc tôi phải làm chuyện đại nghịch này… Tôi rất hối hận, xin gửi lại chư vị ít tiền cúng vào việc trùng tu đền thờ Cụ Hồ”.

Ngày hôm sau, bà con địa phương lũ lượt kéo nhau ra dinh Tỉnh trưởng đòi trả lại bức vẽ ảnh Bác, trừng trị kẻ đốt đền. Viên Tỉnh trưởng Nguyễn Văn Tài phải ra xin lỗi và hứa không cho lính đốt đền nữa. Đó là lời hứa suông cho xong chuyện.

Bà con địa phương tiếp tục xây dựng lại ngôi đền dưới làn bom, pháo, suốt 11 tháng mới xong. Lính VHCH còn thực hiện hàng chục trận càn quy mô lớn, hòng nhổ cái gai trước mắt nhưng luôn thất bại trước quyết tâm bảo vệ của dân quân Long Đức và Trà Vinh. Tính đến ngày đất nước thống nhất, ngôi đền thờ Bác 3 lần bị địch đốt, bắn cháy rụi và 3 lần xây cất lại với tổng thời gian 2 năm 6 tháng.

Sau năm 1975, ngôi đền thờ Bác được tôn tạo khang trang, khuôn viên ngôi đền được mở rộng thành điểm di tích lịch sử đón chào hàng chục ngàn lượt khách đến thăm viếng mỗi năm, đặc biệt cứ chiều 2 tháng 9 diễn ra lễ hội cúng Kỵ cơm Bác Hồ do tỉnh Trà Vinh tổ chức rất trang trọng. Năm 1989, đền thờ được công nhận là Di tích văn hóa lịch sử cấp quốc gia.

Họa sĩ Phong Ba – cả đời tâm huyết với chân dung Bác Hồ

Người yêu mến ngành mỹ thuật ở các tỉnh ĐBSCL khi nhắc về chân dung Bác Hồ đều cho rằng họa sĩ Phong Ba ở tỉnh Trà Vinh là người chuyên sâu nhất. Cả đời gắn bó với chân dung Bác Hồ, kỷ niệm sâu sắc nhất của ông là vẽ ảnh Bác hai lần đặt tại đền thờ ở xã Long Đức, thị xã Trà Vinh.

Ông tên thật là Liêu Tử Phong, sinh năm 1940 tại xã Tân Trung, huyện Mỏ Cày, tỉnh Bến Tre. Cha là người Hoa, mẹ ông là người Việt. Học hết lớp 4 Hoa ngữ, Trường Trung – Hoa (sau này đổi tên thành trường Công Dân, trường Minh Trí 1) ở thị xã Trà Vinh, ông phải nghỉ học vì chiến tranh loạn lạc. Người thầy đầu tiên đưa Liêu Tử Phong đến với hội họa là ông Huỳnh Tịnh Hiền (người Việt gốc Hoa), giáo viên hội họa của trường Trung – Hoa. Năm 1959, Liêu Tử Phong đến xứ Tây Đô làm ăn. Không may, trong một lần trèo thang vẽ bảng hiệu tại Bến Ninh Kiều, ông bị té, chấn thương nặng phải đưa về quê điều trị.

“Hạnh phúc nhất của tôi là được sinh ra trong gia đình yêu nước. Tôi đến với cách mạng là nhờ gia đình, nhờ cha và anh trai tôi động viên”. Ông kể, anh trai là Liêu Tử Xuyên. Ông anh là bác sĩ tham gia bộ đội rất sớm, có mặt tại nhiều mặt trận ở Tây Nam bộ. Trước ngày diễn ra Đồng Khởi tại Bến Tre (17-1-1960) và tại Trà Vinh (14-9-1960), ông Xuyên có ghé nhà chuẩn bị để đưa Liêu Tử Phong vào vùng kháng chiến. Trong những ngày ông chờ đợi vào khu thì địch thực hiện bắt lính gắt gao, phải tìm cách “núp” bọn chúng. Để tránh địch, ông lên Sài Gòn, tiếp tục kiếm sống bằng nghề vẽ, lòng canh cánh mong chờ ngày vào chiến khu. Trong thời gian ở Sài Gòn, ông mở tiệm vẽ quảng cáo, thu nhập rất khá. Vài tháng sau, người thân ở quê nhà lên móc nối, đưa vào căn cứ tham gia kháng chiến. Lúc đó 20 tuổi, ông được tổ chức phân công hoạt động tại vùng Duyên Hải, Trà Vinh, làm việc tại Nhà in kháng chiến Tỉnh ủy Trà Vinh (thuộc Ban Tuyên – Văn – Giáo tỉnh Trà Vinh). Sau 5 năm công tác, ông giữ chức vụ Phó Ban Văn nghệ (đơn vị chuyển về Cầu Kè, Càng Long). Năm 1970, ông giữ chức Ủy viên Ban Tuyên huấn Tỉnh ủy kiêm Trưởng tiểu Ban Văn nghệ. Khi cuộc kháng chiến giải phóng miền Nam chuyển sang giai đoạn cuối (tháng 3-1975), ông được cử làm Phó Ty Văn hóa – Thông tin tỉnh Trà Vinh. Sau ngày giải phóng miền Nam, ông thực hiện được ước mơ của mình là học Đại học Mỹ thuật. Tốt nghiệp đại học năm 1981, ông về Trà Vinh, giữ chức Chủ tịch Hội Văn học – Nghệ thuật cho đến ngày nghỉ hưu.

Bảy ngày vẽ chân dung Bác Hồ ở Láng Thé

Thời kháng chiến, ông vẽ khoảng 100 tác phẩm, về chân dung Bác Hồ, nhiều tranh cổ động đấu tranh giải phóng đất nước. Tác phẩm để đời trong sự nghiệp của họa sĩ Phong Ba mà đến giờ, nhiều tác phẩm, công trình nghiên cứu của Đảng bộ tỉnh Trà Vinh và các tỉnh ĐBSCL ghi nhận, là bức tranh vẽ chân dung Bác Hồ đầu tiên đặt tại Đền thờ Bác ở xã Long Đức, thị xã Trà Vinh.

Ông kể: “Hai năm sau ngày Bác đi xa, Cục Tuyên huấn gửi rất nhiều ảnh Bác vào Nam nhưng những bức ảnh mẫu mà Ban Tuyên huấn Tỉnh ủy đưa ra tôi hoàn toàn không chịu. Bởi, chân dung Bác Hồ thường có hai kiểu, hay chính xác hơn là hai phong cách của Người thể hiện rất rõ. Thứ nhất, chân dung Bác toát lên hình ảnh một ông tiên hiền hậu, bao dung; thứ hai, chân dung Bác thể hiện hình ảnh một vị lãnh tụ trong tư thế nghiêm trang, kiên nghị, thể hiện tinh thần chiến đấu rất cao. Vì vậy, trong thời điểm đó, nếu chọn vẽ chân dung Bác Hồ theo phong cách hiền hậu, tóc bạc phơ như ông tiên là không hợp với giai đoạn miền Nam còn đang quyết chiến đấu với kẻ địch. Lúc bấy giờ, cũng may là có một người bạn công tác ở Ban Tuyên huấn Tỉnh ủy, anh Tư Kol mang đến cho tôi bức ảnh chân dung Bác mà anh cất rất kỹ từ những ngày đầu tập kết ra Bắc và vào học ở Trường Văn hóa dân tộc Hà Nội. Đó đúng là tấm ảnh mẫu mà tôi cần: hình ảnh Bác với đôi mắt sáng, râu tóc đen, đầy ý chí chiến đấu”.

Điều khiến ông băn khoăn là vẽ chân dung Bác phải thể hiện bằng chất liệu sơn dầu mới đủ độ bền theo thời gian, nhưng lúc này trong tay chỉ có màu nước, mực tàu, cọ nho. Mật độ chiến tranh ác liệt, địch phong tỏa kinh tế để tát dân, bình định. Vì vậy, ở vùng nông thôn chỉ cần có ai mua cây viết bic, giấy mực học trò thôi cũng bị bọn chúng nghi ngờ, tra hỏi, nói chi đến chuyện mua sơn dầu. May thay ông lần ra người bạn học cũ, lính kiểng, lại là cơ sở của anh Mười Nghĩa – Phó Ban binh vận tỉnh. Khi nhận được sơn dầu, cọ màu, ông vác ba lô xuống xã Long Đức và được anh em ở xã ủy bố trí ở tại căn cứ của xã nằm ven sông Láng Thé (ấp Kinh Lớn, xã Long Đức). Biết họa sĩ về vẽ chân dung Bác Hồ để đặt trong Đền thờ Bác mà xã đang tiến hành xây dựng, anh em cất chòi lá và đào các hầm bí mật để họa sĩ cất giữ tài liệu, tránh pháo, ăn nghỉ…

Có một kỷ niệm nhỏ mà họa sĩ Phong Ba khi nhớ lại còn bồi hồi, xúc động: “Khi địch tấn công vào căn cứ, hổng lẽ mình mang bức vẽ chân dung Bác xuống hầm để giấu hay sao ? Làm vậy là thiếu tôn trọng và còn là vấn đề khí tiết cách mạng. Nghĩ tới nghĩ lui, cuối cùng, tôi chọn một lùm bần mọc giữa doi đất nằm cheo leo ngoài bờ sông Láng Thé, nửa kín nửa hở, rất lý tưởng”.

Sau một tuần vẽ ròng rã, ông nhớ lại: “Cứ 4 giờ sáng nấu ăn và chuẩn bị mọi thứ để 5 giờ sáng là bắt đầu vẽ, xế trưa ăn cơm nguội và tiếp tục vẽ đến chiều tối. Khi đêm xuống thì đốt đèn dầu suy ngẫm chân dung Bác, đọc tài liệu về cuộc đời hoạt động cách mạng của Bác để chỉnh sửa, bổ sung cho bức họa…”.

Dân xung quanh xã nghe tin, rất mừng bảo: “Có vậy mới được chớ! Mình thi đua với chú họa sĩ trong đó đi bà con ơi. Xây Đền xong, rước Bác về thờ liền, sướng thật!”.

Ngày thứ ba, anh Tư Tranh, Bí thư xã ủy viết cho ông bức thư ngắn: “Đồng bào vùng giải phóng cũng như trong ấp chiến lược, được bộ đội C67 và du kích yểm trợ, đã chuyển toàn bộ tol lợp ra Vĩnh Hội an toàn. Ngôi Đền sẽ hoàn thành trước thời gian hoạch định. Chú cố gắng vẽ chân dung Bác thật đẹp, thật có thần để nhân dân rước Bác về Long Đức, về thị xã, về Đền!”.

Ngày thứ tư, thứ năm trở đi, cấp trên cử một nữ đoàn viên về căn cứ giúp ông việc cơm nước. Cô ra đồng xách về đủ thứ thức ăn, trà, bánh, trái cây và khoe: “Của bà con tặng anh đó… Bà con còn nhắn để chú họa sĩ họa ảnh Bác thật giống. Cứ lo họa đi, đừng đi mò cua bắt cá nữa…”.

Cuối cùng, bức vẽ chân dung Bác Hồ, kích cỡ 70x110cm hoàn thành và được đặt trang trọng ở Đền thờ Bác Hồ tại xã Long Đức.

*

Ngày 27/6/2016, đoàn Văn nghệ sĩ sáng tác Liên hiệp các Hội VHNT thành phố Hồ Chí Minh đến thăm họa sĩ Phong Ba, căn nhà cấp bốn, nằm trong khu vườn rợp bóng mát, khuất nơi hẻm đường Lê Lợi, thị xã Trà Vinh. Ở tuổi 76, ông vẫn còn minh mẫn, say sưa kể lại những câu chuyện thời kháng chiến hào hùng. Tiễn đoàn, ông bày tỏ chân tình: “Bác đã đi xa nhiều năm nhưng hình ảnh của Người vẫn sống mãi trong lòng dân Trà Vinh, người dân ĐBSCL và người dân cả nước. Bác Hồ mãi mãi là ánh sáng soi đường cho những thế hệ kế tiếp chung tay xây dựng đất nước ta ngày càng giàu đẹp hơn”.

Trần Hữu Dũng
Tuần Báo Văn Nghệ TP.HCM số 409

____________________

Tư liệu tham khảo:
- Di tích lịch sử văn hóa “Đền thờ Chủ tịch Hồ Chí Minh, ấp Vĩnh Hội, xã Long Đức, thành phố Trà Vinh, tỉnh Trà Vinh” – Sở VHTTDL, tỉnh Trà Vinh 2012.
- Hồi ký Phong Ba – Bảy ngày sống bên Bác, Trần Dũng ghi.
- Họa sĩ Phong Ba – Tâm huyết với chân dung Bác Hồ (theo CTO) Cinet.vn.
- Huyền thoại ngôi đền thờ Bác Hồ ở Trà Vinh, Hoàng Kiệt, antg.cand.com.vn.

Ý Kiến bạn đọc