Nghiên cứu - Phê bình - Trao đổi

Hai tờ báo phát hành bí mật của Chi bộ cơ sở Đảng năm 1930

 

BÁO SI MOONG

Là tờ báo do chi bộ Đảng Cộng sản Đông Dương – Nhà máy xi măng Hải Phòng xuất bản bí mật năm 1930.

Nhà máy xi măng cũng như một số nhà máy khác ở Hải Phòng được thực dân Pháp xây dựng từ sau hàng ước 1884, lúc đầu, nó chỉ là một cơ sở thủ công có 4 lò nung, về sau tăng lên 19 lò. Anh chị em công nhân nhà máy phần đông là những nông dân nghèo khổ từ những vùng nông thôn xơ xác thuộc các tỉnh Nam Định, Thái Bình, Hưng Yên… bị thực dân Pháp và địa chủ phong kiến cướp đoạt ruộng đất, họ phải rời quê hương ra thành phố để dấn thân vào cuộc đời làm thợ.

Bị áp bức bóc lột nặng nề nên công nhân nhà máy xi măng sớm có phong trào đấu tranh.

So-631--Hai-to-bao-phat-hanh-bi-mat-cua-Chi-bo-co-so-dang-nam-1930---Anh-1
Bác Hồ về thăm Nhà máy Xi măng Hải Phòng ngày 30/5/1957. (Nguồn: vicem.vn).

Tháng 6-1929, Thành ủy Đảng Cộng sản Đông Dương thành phố Hải Phòng thành lập. Chi bộ Đảng nhà máy xi măng cũng được tổ chức do đồng chí Đào Nguyên Thỉnh làm bí thư và các đồng chí đảng viên: Phóng (tức An con), Vinh già, Vinh con, Điều già, Điều con, Phương, Bôi… Từ đây, các cuộc đấu tranh của công nhân nhà máy đã được chi bộ Đảng tổ chức và lãnh đạo. Ngày 1-8-1929, khắp các nhà máy trong thành phố Hải Phòng xuất hiện nhiều truyền đơn kêu gọi công nhân ủng hộ Liên Xô, đoạt lấy chính quyền, lập chính phủ công-nông-binh… Ngày 7-11-1929, cờ đỏ búa liềm bay trên các cột điện, các cành cây trên các đường phố. Lần đầu tiên cờ đỏ búa liềm xuất hiện trong thành phố để kỷ niệm ngày thành công của Cách mạng Tháng Mười vĩ đại. Tại nhà máy xi măng, cờ búa liềm cũng phấp phới bay trên các đỉnh cao nóc nhà giấy, nhà lửa, nhà bơm, nhà nước mặn… Những lá cờ đỏ ấy mang dòng chữ đầy sức mạnh cổ vũ lòng người: “Ủng hộ Liên bang Xô-viết”, “Thả tù chính trị”, “Đả đảo đế quốc Pháp khủng bố”…

Năm 1930, sau khi Đảng hợp nhất nhiều cuộc đấu tranh tiếp tục nổ ra trong nhà máy. Tổ chức Công hội Đỏ, các Hội Ái hữu, Hội Cứu tế, Hội Chơi họ, Hội Bóng đá… phát triển mạnh và tập hợp được nhiều quần chúng cách mạng ở nhà máy. Dưới sự chỉ đạo trực tiếp của Thành ủy Hải Phòng, chi bộ Đảng đã cho xuất bản báo Si Moong để làm công cụ tuyên truyền trong quần chúng.

Báo Si Moong số 1 ra ngày 15-1-1930; số 2 ra ngày 19-1-1930, được in thạch trên hai trang giấy học sinh. Mỗi số báo đều in trên đầu trang nhất một khẩu hiệu lớn mục tiêu đấu tranh cụ thể trước mắt lúc đó. Chẳng hạn, ngay số ra mắt trên đầu trang nhất là khẩu hiệu: “Cấm tư bản không được đuổi thợ, hạ tiền lương của thợ”. Số 6 ra vào tháng 11-1930, khẩu hiệu lớn được nêu trên đầu trang nhất là: Phản đối không được bắt bớ thợ thuyền.

Lời nói đầu của báo Si Moong in trên trang nhất số 1 nêu rõ tôn chỉ, mục đích của báo: “Trong lúc anh chị em công nhân sở Si Moong sống dở, chết dở, báo Si Moong ra đời để chỉ rõ thói dã man, độc ác của tụi tư bản, đưa đường chỉ lối cho anh chị em Si Moong thoát khỏi ách tư bản. Lần lượt bày tỏ những trọng trách của công nhân Si Moong với vô sản giai cấp…”.

Báo Si Moong với những bài ngắn, lời văn giản dị, tranh vẽ châm biếm đã được bí mật truyền tay trong nhà máy xi măng và thành phố Hải Phòng, đồng thời được truyền đến cả mỏ Hòn Gai và Nhà máy dệt Nam Định. Quần chúng trong Công hội Đỏ, trong tổ chức Ái hữu và những quần chúng cảm tình cách mạng hết lòng bảo vệ, phổ biến tờ báo, nhiều người đã góp giấy học sinh, lấy giấy bao xi măng đổi lấy giấy in báo.

Căn nhà số 1B ngõ Hòa Nguyên, phố Máy Chỉ trước đây là cơ quan ấn loát của Thành ủy Hải Phòng và cũng là cơ quan của báo Si Moong. Ở đó, dưới hình thức một buổi trò chuyện, uống nước chè, một số người duyệt bài vở, một số người nấu thạch để in báo. Thế là hàng trăm tờ báo đã được giao cho các hội khắp nơi.

So-631--Anh-minh-hoa---Hai-to-bao-phat-hanh-bi-mat-cua-Chi-bo-co-so-dang-nam-1930---Anh-1

Không rõ báo Si Moong ra được mấy số, chỉ biết rằng, qua các bản tự thuật, hồi ký, tọa đàm của các đồng chí tham gia Thành ủy Hải Phòng, tham gia chi bộ Đảng nhà máy xi măng Hải Phòng năm 1930-1931, thì vào khoảng tháng 11-1930, sau khi báo số 6 ra, địch đàn áp bắt giam nhiều đồng chí, chi bộ nhà máy chỉ còn lại có 5 người và từ đó báo không ra được nữa.

Báo thùng dầu

Là tờ báo do chi bộ Đảng Cộng sản Đông Dương hãng dầu Nhà Bè (Sài Gòn) xuất bản bí mật năm 1930.

Không biết báo Thùng Dầu của Chi bộ hãng dầu Nhà Bè (Sài Gòn) xưa kia ra được bao nhiêu số, nhưng hiện nay chúng ta chỉ tìm lại được một trang của số báo ra ngày 20-2-1930.

Một trang còn hơn là không có.

Vào khoảng năm 1960-1961, Bảo tàng Cách mạng Việt Nam có mời đồng chí Lê Văn Lương, tên thật là Khương, bí thư chi bộ Nhà Bè, người phụ trách tờ báo Thùng Dầu đến để xác minh về tờ báo.

Trước di vật của chi bộ mình cách đấy 30 năm, đồng chí Lê Văn Lương nói:

- Đúng tờ báo này đây. Lúc đó bọn chúng tôi nào có biết làm báo là gì. Trước phong trào đang lên chi bộ quyết định ra một tờ báo lấy tên là Thùng Dầu để vận động quần chúng đấu tranh chống bọn chủ Mỹ và chủ Pháp. Tờ báo lem nhem thôi, nhưng hồi đó anh chị em công nhân rất yêu quý nó.

Và, đồng chí đã kể nhiều chuyện về tờ báo, về tổ chức Đảng và các tổ chức quần chúng của Đảng tại nhà máy, về các cuộc đấu tranh của công nhân hãng dầu Hoa Kỳ ở Nhà Bè trong những năm 1930-1931.

Trang báo Thùng Dầu này của số ra ngày 20-2-1930. Trên trang báo có bài viết “Một cuộc thị oai trong hãng”, trong đó có đoạn:

“Ngày Tết hãng nào cũng phải phát lương mấy ngày trước Tết và tiền thưởng, vậy mà hãng Hoa Kỳ lại không, nên ngày thứ sáu 13-2, anh chị em lấy thẻ vô ngồi khoanh tay không chịu làm để yêu cầu phát lương…”.

Trang báo Thùng Dầu tìm lại được này khổ nhỏ hơn khổ giấy học trò và in thạch.

Vào giữa năm 1931, trong cuộc khủng bố trắng của kẻ thù, các đồng chí trong chi bộ Nhà Bè lần lượt bị bắt, nối tiếp nhau vào tù và tờ báo Thùng Dầu bị đình bản. Sau 30 năm bị “bỏ quên” trong tập hồ sơ của Sở mật thám Pháp ở Đông Dương, năm 1960, tờ Thùng Dầu của chi bộ cơ sở Đảng hãng dầu Hoa Kỳ ở Nhà Bè đã được tìm thấy và đem trưng bày tại Viện Bảo tàng Cách mạng Việt Nam.

LÊ HỒNG BẢO ANH (st)
Tuần Báo Văn Nghệ TP.HCM số 631

Ý Kiến bạn đọc