Truyện ngắn

Gánh cháo

 

Mới sáng tinh mơ mà trời đã oi. Đám người đi bộ buổi sáng lê những bước chân nặng trịch trên đoạn đường trước nhà trước khi kết thúc buổi tập thể dục. Tôi ngồi ở cái ghế xích đu trước sân chờ bà Lan bán cháo đi qua. Con gái tôi ngồi trong nhà nói vọng ra:

- Sao ba thèm món cháo của bà Lan dữ vậy ba? Con thấy có gì ngon đâu.

Tôi cười, rồi ngoắt nó ra. Hai cha con ngồi đu đưa trên xích đu cho bớt nóng. Tôi kể cho nó nghe về món cháo của bà Lan bằng giọng pha chút hài hước:

- Để có được một tô cháo ngon thì người ta phải lựa chọn gạo hơi dẻo để nấu. Phải có kỹ thuật trong quá trình nấu thì hạt gạo mới nở ra vừa phải…

Tôi chuẩn bị kể tiếp cho nó nghe về cách kho cá để ăn với cháo thì nó cắt ngang:

- Nghe ba kể bằng cái giọng văn chương của ba thì món gì mà chả ngon, nhưng ăn “dô” dở ẹc.

Tôi cốc nhẹ vào đầu nó mắng yêu vì tội dám làm ba nó cụt hứng! Tiếng rao của bà Lan nghe lảnh lót trong không gian tĩnh lặng buổi sáng đan vào tiếng cười của hai cha con tôi.

- Cháo… đây…!

Bà Lan quảy đôi quang gánh một đầu là nồi cháo đặt trên cái thau nhôm dày có bỏ than hồng cho cháo nóng, đầu kia là chén, bát, đũa… Cái đòn gánh trên vai kẽo kẹt theo từng bước chân bà trên đường. Mồ hôi thấm ướt cả cái áo bà khoác hờ bên ngoài. Tiếng rao của bà luôn làm cho những thực khách muốn ăn món cháo sáng phải nhanh chân, vì bà chỉ đi qua một lượt trên lộ trình đã vạch sẵn suốt mấy chục năm nay. Thấy tôi gọi, bà đặt gánh cháo xuống vỉa hè rồi cầm cái nón quạt cho bớt nóng. Bà than thở:

- Sao mới sáng mà trời nóng quá thầy ơi!

Vừa nói đôi tay bà thoăn thoắt múc tô cháo trắng rồi bỏ vào thứ cá cơm được bà kho mặn để làm nhân ăn với cháo. Tôi vừa ăn, vừa trò chuyện với bà đôi câu:

- Sao cô Lan già rồi mà không nghỉ bán cho khỏe? Các con của cô lớn cả rồi mà.

Nghe câu hỏi của tôi, bà cười mà trông khuôn mặt đau khổ lắm. Những vết chân chim hằn sâu sau khóe mắt.

- Quen rồi thầy ơi. Ngồi một chỗ là đổ bệnh ra liền hà. Nhiều lần tụi nhỏ khuyên tôi ở nhà nhưng tôi thì thấy gánh cháo là cái nghiệp, là cái gì đó rất thiêng liêng với chúng nên…

Tôi múc từng muỗng cháo vừa ăn vừa ngắm dáng bà tất tả quảy đôi quang gánh. Đôi thúng đung đưa theo bước chân già nua, nghiêng ngả trên nẻo đường mưu sinh…

So-603--Hinh-nhu-la-gao---Uyen-Huy---Anh-1
Hình như là gạo – tổng hợp – Uyên Huy.

*
Cũng tại tôi vốn thích ăn cháo nên tôi biết bà Lan ngay từ lúc mới về dạy ở thị trấn này. Suốt cả quãng đời tuổi thơ gian khó, món cháo dừa, cháo đậu hay chỉ là chút cháo loãng ăn với nước mắm mà má tôi dậy sớm nấu giúp tôi cầm cự vượt qua những cơn đói thắt ruột của những ngày còn đi học đã tạo cho tôi thói quen này. Về phần bà Lan thì bà đã bán cháo từ lâu lắm rồi, trước cả khi tôi về trú ngụ nơi đây. Chồng bà mất trong một tai nạn giao thông để lại cho bà 3 đứa con thơ dại. Thằng Hùng con bà ngày ấy còn bé tí đã phải vừa ẵm nách đứa em nhỏ, vừa dắt tay theo đứa giữa mũi dãi lòng thòng cho bà quảy gánh đi bán. Bà đi từ lúc chúng vừa ngủ dậy cho đến đứng bóng mới về. Ba đứa con bà lớn lên như những cây mì, cây lang, tự len lỏi tìm nguồn dinh dưỡng mà chen, mà vươn. Đến tuổi chúng đi học, bà dè sẻn từng đồng lẻ bán cháo để những đứa con côi cút của bà được đến trường. Những ngày mưa cháo ế, mấy mẹ con bà ăn cháo trừ cơm. Nhìn con Út khóc lắc đầu nguây nguẩy đòi ăn cơm mà hai hàng nước mắt bà chảy dài. Thằng Hùng phải dỗ dành mãi nó mới cố nuốt hết lưng chén. Nhìn những đứa con ngồi ngao ngán trước những chén cháo nguội lạnh tanh, lòng bà quặn thắt. Những ngày nắng nóng, mồ hôi ướt đẫm lưng áo nhưng được cái bà lại bán hết nhanh. Những ngày mưa mới cơ cực làm sao! Gió giật tứ bề dãi những hạt mưa rào rào vào đôi quang gánh làm cho những bước chân bà nặng thêm. Tiếng rao “Cháo… đây…!” của bà cứ chìm lỉm trong màn mưa, những cục than giữ ấm nồi cháo tắt lịm. Nhìn đôi bàn tay tái nhợt, lạnh buốt, móp méo vì dầm nước mưa run run múc từng tô cháo mới thấy thương bà. Bà oằn vai gánh đôi hàng cháo như gánh hết cả nỗi cơ cực để các con bà được lớn. Thấy mẹ vất vả, thằng Hùng càng ngày càng sớm ra dáng đàn ông, trụ cột ở gia đình. Ngoài giờ học, nó chăm em, nhặt củi, quán xuyến việc trong nhà để mẹ nó vơi đi nỗi lo và thêm vững bước chân trên nẻo đường đi qua hàng ngày. Đã mười mấy năm kể từ khi ba nó mất là ngần ấy thời gian mẹ nó không có lấy một ngày thảnh thơi. Nhiều hôm Hùng dậy sớm học bài, nó thấy mẹ ngồi ngủ gục bên bếp lửa, nồi cháo trên bếp sôi ùng ục mà thấy thương mẹ quá. Nó nghĩ phải làm gì đó để giúp mẹ. Một hôm đang lúc giúp mẹ nhóm lửa, nó nói:

- Mẹ ơi! Con muốn làm thêm cái chuồng phía sau nhà để nuôi vài con heo, tận dụng nguồn thức ăn thừa được không mẹ?

Bà Lan trầm ngâm. Bà thương cho thằng con trai tuổi vừa phát lớn không muốn gì cho nó lại muốn đi nuôi heo. Nghĩ đến đàn con đang tuổi ăn học vất vả, thiếu thốn, bà động viên:

- Nuôi heo thêm mẹ đồng ý nhưng không được sao nhãng việc học hành đâu nghen.

Chỉ mấy hôm sau, có tiếng ụt ịt của mấy chú heo con phía sau nhà, bà vui vì những đứa con của bà chúng biết vượt khó, biết chập chững những bước chân đầu tiên vào đời. Chiều nào thằng Hùng cũng dắt chiếc xe đạp có cột đôi thùng phía sau để ra phố lấy nước gạo về cho heo. Có hôm dừng đèn đỏ thấy các bạn cùng lớp, nó cứ cúi gằm mặt xuống. Vậy mà con Giang – đứa ngồi cùng bàn ở lớp với nó phát hiện ra theo hỏi “Chở gì?”. Hùng trả lời đại cho qua chuyện “Chở nước”. Chiếc xe máy phía sau trờ tới húc vào đôi thùng. Nước gạo và thức ăn thừa văng tung tóe trên mặt đường giữa phố đông người và văng cả vào mấy cô bạn gái cùng lớp làm cho Hùng chỉ muốn “độn thổ”. Rồi Hùng cũng quen dần với hoàn cảnh. Nó không còn nhiều ngượng ngùng với chúng bạn khi thấy mẹ gánh hàng cháo đi qua. Ngược lại, nó tự hào về mẹ nó nên cố dồn hết sức để học. Trời không nỡ để mẹ con Hùng khổ mãi. Cái tin thằng con bà bán cháo đỗ thủ khoa vào đại học làm cả thị trấn bé nhỏ này xôn xao. Nghe tin mừng, bà Lan gánh gánh cháo chạy về mà suýt ngã trên đường mấy lần. Bà ôm thằng con vỗ vào cái lưng gầy nhom của nó mà nước mắt mừng vui ướt cả ngực áo đứa con trai. Hôm truyền hình về làm phóng sự, anh đạo diễn nói khỏi phải dàn dựng thêm chi, cứ quay cảnh thực, người thực này là đã thấy sự vĩ đại của bà mẹ rồi. Bà lúng túng, ngượng nghịu trước ống kính làm mấy anh phóng viên bật cười. Lên truyền hình làm gánh cháo của bà thêm có tiếng. Người ta ăn cháo của bà như chút sẻ chia niềm vinh quang với mẹ con bà. Sau phút giây vui mừng ấy là cả một nỗi lo phía trước khi thằng Hùng phải vào học tận Sài Gòn. Đôi chân bà càng gấp gáp hơn trên nẻo đường mưu sinh mỗi sáng tinh sương. Bà lấy hết số tiền dành dụm bấy lâu để chắp thêm đôi cánh cho đứa con trai hiếu thảo của bà bay xa. Những ngày xa con, bà còn ráng đi bán thêm vào cuối buổi chiều. Có nhiều hôm về đến nhà đôi chân bà rã rời không muốn bước nhưng vì tương lai của các con mà bà cố gắng gượng. Rồi một ngày nọ thằng Hùng từ Sài Gòn về thông báo:

- Mẹ ơi! Con đã lấy được suất học bổng đi du học sang Pháp đó mẹ!

Bà vừa mừng, vừa lo. Cả cuộc đời bà loanh quanh với gánh cháo và chưa ra khỏi cái thị trấn này nên bà có biết Pháp, Anh gì đâu.

- Sang Pháp có xa hông con? Rồi làm sao mẹ gởi tiền cho con được?

Nghe những câu hỏi lo âu, dồn dập của mẹ, Hùng ôm bà vào lòng an ủi. Đã từ lâu rồi nó chưa được ôm mẹ. Kể từ lúc nó đi học, mẹ gầy thêm nhiều. Nó xoa lên đôi vai đã chai mòn theo năm tháng rồi nhìn lên mái tóc lốm đốm bạc, tự dưng đôi mắt nó cay xè. Nó ngửa mặt lên trời để tránh dòng nước mắt chực trào làm mẹ nó lo.

- Con đi du học bằng học bổng mẹ không phải lo gì đâu. Ở nhà mẹ cố giữ gìn sức khỏe và nhắc nhở các em học nghen mẹ.

Hôm tiễn nó đi, lòng bà nặng trĩu vì lo và nhớ con. Bà không còn lòng dạ nào mà rao “Cháo… đây…!”. Bà cứ gánh cái gánh cháo bước thất thểu lòng vòng trên hè phố. Ai gọi lại ăn cháo cũng động viên bà vui lên chớ, nhưng mà vui sao được khi thằng con ra đi nơi xứ lạ và không biết khi nào trở về.

*
Rồi những năm tháng trông ngóng con cũng qua nhanh khi Hùng con bà giờ đã là tiến sĩ nổi tiếng trong ngành thiết kế các con đập thủy lợi, thủy điện và chỉ thi thoảng mới về Việt Nam. Hai đứa con gái có chồng xa, cả năm mới về thăm mẹ. Có một hôm bà gánh cháo bán ngoài phố, người ta kéo bà vào nhà cho bà xem tiến sĩ Hùng con bà đang nói chuyện trong một talk show trên truyền hình quốc gia. Hùng kể về sự thành công của mình bằng gánh cháo cơ cực của mẹ và nó đã khóc trên truyền hình, nó cứ khóc ròng ròng một lúc rất lâu. Bà nhìn con và cũng khóc. Mấy bà cùng xem truyền hình cứ gọi “Hùng ơi! Mẹ cháu đang bán cháo đây nè!”, như thể Hùng thấy được mẹ đang nghe mình nói chuyện trên truyền hình với gánh cháo bán dở còn để trên vỉa hè. Mọi người xuýt xoa khen ngợi làm bà vui. Bà gánh cháo đi giữa trời nắng mà thấy cứ nhẹ hều, cái mệt tan biến nhường chỗ cho sự lâng lâng, hân hoan trong lòng bà. Sau ngày ấy không bao lâu, một hôm mấy đứa con hẹn nhau cùng bất ngờ về thăm bà. Con Út năn nỉ mẹ:

- Mẹ ơi! Mẹ già rồi, mẹ ở nhà để chúng con được chăm sóc mẹ.

Bà nhìn các con không nói gì. Trong lòng bà, chỉ mới nghĩ đến chuyện ngồi ở nhà bà đã muốn đau. Cả cuộc đời gánh cháo nuôi con giờ bỏ nó không đặng. Rồi bà nói với cả 3 đứa con, bà nói cứ để bà đi bán đến lúc nào đó mỏi gối chồn chân không đi được nữa thì thôi. Ba anh em nó ngồi bên gánh cháo của mẹ nước mắt lưng tròng mà không biết phải làm sao vì chúng tôn trọng sự lựa chọn của mẹ. Gánh cháo đã nuôi chúng nên người, gánh cháo đã gắn vào với mẹ như những người nông dân gắn bó với đồng ruộng, bờ tre, giếng nước giờ rứt ra làm cho mẹ thừa thãi tay chân. Thôi thì chỉ biết khuyên mẹ bớt ham công tiếc việc chớ biết làm sao được. Khi những đứa con về thăm, căn nhà nhỏ lao xao tiếng cười đùa, giờ chúng đi rồi chỉ còn bà với gánh cháo lặng lẽ. Có những buổi chiều thảnh thơi, bà ngồi chải tóc trước hiên ngôi nhà mà Hùng mới xây lại, nhìn cái bóng chính mình gầy gò đổ dài trên thềm vắng, cái bóng như to ra trong chiều nắng nhạt che chở những đứa con luôn bé bỏng trong lòng mẹ, bà nở nụ cười mãn nguyện…

*
- Ăn cháo đi chớ ba. Ba nói cháo ngon mà sao lơ thế?

Con gái tôi ngồi bên đập vai giục tôi ăn bằng cái giọng trêu chọc. Tô cháo sáng nay bỗng dưng khác lạ, nó có vị ngọt của tình mẹ, vị mặn của những giọt mồ hôi, vị chát đắng của cả một đời người nuôi các con khôn lớn, trưởng thành mà bà Lan đã trộn vào nó làm cho những người hay rung động như tôi cảm nhận được. Bà và gánh cháo sáng đi xa tít tận đầu phố rồi mà tai tôi vẫn còn văng vẳng tiếng “Cháo… đây…!”.

Bùi Duy Phong
(Giáo viên Trường THPT Tăng Bạt Hổ – Hoài Nhơn)
Tuần Báo Văn Nghệ TP.HCM số 603

Ý Kiến bạn đọc