Nghiên cứu - Phê bình - Trao đổi - Mục con

Đẹp như nước mắt

 

Nhân kỉ niệm 100 năm sinh cố văn gia Ngô Tất Tố mời bạn cùng tôi học ông cách:

Nước mắt chấm câu

Ca dao khi nói về con người đã nói theo lối đặc tả của điện ảnh, chỉ soi vào khuôn mặt để lưu ý hai ngả dẫn vào nội tâm, vào đời sống tâm lý: “cửa khẩu” và “cửa sổ tâm hồn”, mắt và môi:

Con người có mắt có môi
Khi buồn thì khóc khi vui thì cười.

Phải chăng, theo thuyết “thái cực sinh lưỡng nghi” thuyết “hai mặt đối lập của một tồn tại”, thì rốt lại, biểu hiện cao nhất của đời sống tinh thần là khóc và cười. Cho nên kho từ vựng của dân tộc mới dành bao nhiêu động từ, danh từ, tính từ… cho hai việc quan trọng ấy.

Nguyễn Tuân đã từng để tâm khảo sát khối chữ nghĩa phục trang phục sức cho một chữ cười. Trong bài viết “Nhân đọc tiếu lâm”, ông đã thống kê cho người đọc tới hơn 100 mẫu cười khác nhau. Còn bây giờ, ta thử xem trong thực tế lao động nhà văn, Ngô Tất Tố đã phục trang phục sức như thế nào cho chữ khóc, và mới chỉ xem trong một tác phẩm thôi, “Tắt đèn”.

Ngô Tất Tố để cho nhân vật của mình khóc: “Ti tỉ… sụt sùi… mếu máo… rớm rớm… ròng ròng…”. Rồi khóc lớn hơn: “ngằn ngặt… rưng rức… ràn rụa… nức nở…”. Và lớn hơn nữa, khóc: “rũ rượi… hu hu…tru tréo…”…

Từ những kiểu khóc ấy, nước mắt sẽ “chứa chan… lóng lánh…” hay “lã chã… thánh thót…” hay “dấp dính… lướt mướt…”.

Khảo sát khoảng 100 “ca” khóc trong “Tắt đèn” sẽ thấy ngay, các nhân vật thường khóc ra… loại từ hai âm tiết, thứ từ lấp láy. Điều đó cũng dễ hiểu, con người có đôi mắt, nước mắt chẩy xuống cũng đôi hàng. Nói như Tản Đà:

“Đôi hàng nước mắt đôi làn sóng”, cho nên nước mắt sóng sánh ngay cả khi nó được diễn tả chỉ trong một từ!

Tất nhiên khóc cũng còn kết hợp với từ đơn âm. Ở một trang “Tắt đèn”, Ngô Tất Tố để: “Chị Dậu chỉ gục đầu vào cột nức nở khóc thầm”, nhưng ngay cả khi đã nén lại mà khóc thầm, thì từ đơn âm này vẫn có từ lấp láy “nức nở” dọn đường. Đọc kĩ câu văn này mới biết khóc thầm có hai cách hiểu là khóc không nước mắt, là nuốt nước mắt, nuốt lời nức nở. Nhưng khóc thầm còn có thể hiểu là khóc kín đáo, tế nhị, khóc riêng mình, một mình, giấu mình đi mà khóc.

Cho nên, ở cùng một trang ấy, mẹ thì khóc thầm mà con thì khóc “như mưa như gió”. Để rồi tới một trang khác, con nhỏ khốn khó ấy lại khóc “như beo như ngắt”. Rõ ràng nước mắt đã được vắt ra từ đặc điểm tâm lí, từ tính cách nhân vật. Hay nói khác đi, Ngô Tất Tố đã viết ra tâm lí, tính cách bằng chính nước mắt nhân vật.

Theo dòng “mực mài nước mắt” ấy ta sẽ gặp một chị Dậu “hai hàng nước mắt hòa với những giọt mồ hôi thánh thót” hao hao một nông dân nào đó ta đã gặp. Phải rồi, chị Dậu bước vào tác phẩm từ một trưa nắng ngoài cánh đồng, từ câu cổ thi đã ca dao hóa:

Cày đồng đang buổi ban trưa
Mồ hôi thánh thót như mưa ruộng cày.

Và con người ấy cho đến khi cùng quẫn nhất, cho đến khi bật khóc thì, ánh trăng nhòm vào cặp mắt rưng rưng nước mắt, nước mắt vẫn trong sáng quá – như ánh trăng – và tươi mát nữa: “những giọt nước mắt ấy cứ kế tiếp nhau tưới mãi xuống gò má chị, rồi nó trào ra như suối…”.

Nhìn lại “Tắt đèn” qua những giọt nước mắt như thế, tác phẩm thêm một lần được khúc xạ lung linh. Và mới hiệu, vì sao anh bộ đội Dương Tường lại viết “Tôi đứng về phe nước mắt”!

Trần Quốc Toàn
Tuần Báo Văn Nghệ TP.HCM số 554

Ý Kiến bạn đọc