Nghiên cứu - Phê bình - Trao đổi

Đám cưới chuột và chuột kêu rúc rích trong rương

 

Trong kho tàng ca dao tục ngữ hò vè của Việt Nam ta không thiếu gì hình tượng con chuột. Tuy con chuột hình dạng nhỏ bé, xấu xí, hôi hám, sống chui rúc trong hang, trong kẹt nhà nhưng không hiểu sao lại là đứng đầu trong 12 con giáp, tượng trưng cho thập nhị giáp trong chu kỳ tuần hoàn của âm lịch: Tý, Sửu, Dần, Mẹo, Thìn, Tỵ, Ngọ, Mùi, Thân, Dậu, Tuất, Hợi. Bài vè 12 con giáp đã mô tả con chuột như sau:

“Tuổi Tý là con chuột nhà
Bắt vịt bắt gà moi ngách đào hang”

Không chỉ bắt vịt bắt gà moi ngách đào hang, con chuột còn cắn phá quần áo, hoa màu, lúa thóc, kể cả thức ăn trong bếp nếu nồi niêu không đậy nắp kỹ. Do con chuột phá phách như vậy nên là đối tượng số một để con người tìm mọi cách tiêu diệt từ gài bẫy, đánh bã, đào hang, nuôi chó, mèo để săn bắt. Nhưng do loài chuột sinh sản nhanh và nhiều nên chuột và người vẫn là hai đối thủ “không đội trời chung”, và cuộc chiến từ thế hệ này tới thế hệ khác sẽ kéo dài không biết bao giờ mới chấm dứt.

Từ một con vật nhỏ bé, xấu xí, ai cũng căm ghét, khinh rẻ như thế nhưng lại đứng đầu 12 con giáp. Năm nay là năm Canh Tý, tức năm con chuột “cầm tinh”, gọi nôm na là Tết con chuột theo âm lịch. Theo thông lệ “Năm Tý nói chuyện chuột”, tôi xin bỏ qua những hình ảnh xấu xí ngày thường của con chuột để đề cập tới vai trò dễ thương mà con chuột đã đóng góp vào kho tàng văn học dân gian của nước ta. Trước hết là hình tượng con chuột trong bức tranh “Đám cưới chuột” nổi tiếng của làng tranh Đông Hồ thuở xưa còn lưu dấu lại tới ngày nay mà mỗi chu kỳ 12 con giáp ta lại có một cái Tết “cầm tinh” con chuột.

Bức tranh “Đám cưới chuột” từ làng tranh Đông Hồ phổ biến đến từng ngõ ngách của nước ta, thậm chí còn theo chân người Việt Nam định cư ở nước ngoài trên khắp thế giới. Bức tranh “Đám cưới chuột” đã vượt không gian, thời gian để làm cuộc hành trình vạn dặm, sống mãi trong ký ức mọi người, bao thế hệ, đặc biệt là đối với những người sinh năm Tý. Dù đi đâu về đâu mỗi lần năm hết Tết đến, nếu là năm Tý chắc chắn không ai không nhớ tới “Đám cưới chuột”, không chỉ bởi màu sắc rộn ràng chân quê, đầy ắp kỷ niệm tuổi thơ hồn nhiên mà còn có sự thanh bình, duyên dáng, tưng bừng trong đường nét mô tả hình tượng một đám cưới xưa.

Xuan2020--Anh-minh-hoa---Dam-cuoi-chuot-va-chuot-keu-ruc-rich-trong-ruong---Anh-1

Tôi tin một cách chắc chắn rằng, mỗi lần đến Tết năm Tý, nhìn vào bức tranh dân gian “Đám cưới chuột” mọi người dù ở đâu, đi đâu, về đâu, đều liên tưởng tới hình bóng của quê nhà, với tuổi thơ hồn nhiên của mình, với cảm xúc bất tận của thứ hạnh phúc thuần khiết của sự sum họp lứa đôi, đầm ấm gia đình và lãng đãng tiết trời, màu sắc của làng quê thanh bình sống mãi trong ký ức, trong hoài niệm tuyệt đẹp. Không chỉ thế, nhà thơ Hoàng Cầm khi viết bài thơ “Bên kia sông Đuống” đã đưa hình tượng “Đám cưới chuột” để mô tả một giai đoạn chiến tranh mà sự khốc liệt đã tràn đến một làng quê Kinh Bắc nơi xuất xứ của làng tranh Đông Hồ có bức tranh “Đám cưới chuột”, vừa nói lên sự tan tác của một góc trời quê, vừa gợi lên cảm xúc khơi dậy lòng yêu nước của mọi người Việt Nam không nhất thiết phải là người quê Kinh Bắc.

“Bên kia sông Đuống
Quê hương ta lúa nếp thơm nồng
Tranh Đông Hồ gà lợn nét tươi trong
Màu dân tộc sáng bừng trên giấy điệp
Quê hương ta từ ngày khủng khiếp
Giặc kéo lên ngùn ngụt lửa hung tàn
Ruộng ta khô
Nhà ta cháy
Chó ngộ từng đàn
Lưỡi dài lê sắc máu
Kiệt cùng ngõ thẳm bờ hoang
Mẹ con đàn lợn âm dương
Chia lìa đôi ngả
Đám cưới chuột đang tưng bừng rộn rã
Bây giờ tan tác về đâu”

Không chỉ có “Đám cưới chuột” trong bức tranh dân gian Đông Hồ, hình tượng con chuột cũng xuất hiện trong ca dao hết sức dễ thương nói lên tình yêu trai gái, hẹn hò đôi lứa ngày xưa vừa táo bạo mà cũng vừa lén lút mà chỉ những người chân quê mới thấu cảm.

“Chuột kêu rúc rích trong rương
Anh đi cho khéo, đụng giường mẹ hay”

Chỉ ai ở quê ngày xưa mới biết “cái rương” khi tủ đựng quần áo chưa có, nếu có, cũng chỉ những nhà giàu sang quyền quý mới sắm nổi, còn nhà nghèo, nhà thường thường bậc trung chỉ có cái rương cho mỗi người xếp quần áo vào trong, để ở góc buồng ngủ hay dưới gầm giường ngủ. Cô dâu về nhà chồng thời đó không có va ly xách hay kéo hiện đại như bây giờ mà chỉ có cái rương bằng gỗ bên ngoài dán giấy hoa lòe loẹt, bên trong đáy rương và thành rương dán một lớp giấy bồi màu trắng ngà. Đó là vật bất ly thân của cô gái khi còn ở nhà cha mẹ, hay khi xuất giá theo chồng.Họ hàng nhà chuột nếu không “moi ngách đào hang” dưới nền nhà thì thường khoét rương đựng quần áo để chui vào trú ẩn. Hóa ra tiếng chuột kêu rúc rích trong rương cũng có ích, trở thanh tiếng báo động, cảnh giới cho cuộc hẹn hò lúc nửa đêm thanh vắng của đôi trai gái đang yêu nhau. Đây là lời cảnh giới, lời căn dặn của cô gái quê lén lút hẹn với chàng trai người yêu của mình, nhưng không phải nói lên bằng lời mà là bằng “thần giao cách cảm” theo môn võ công thượng thừa “truyền âm nhập mật” trong tiểu thuyết kiếm hiệp của Kim Dung. Tất nhiên khi chàng trai lút tới, hoàn toàn bước về giường ngủ của cô gái trong bóng tối, bước chân của chàng trai làm cho con chuột đang trú ẩn trong cái rương đựng quần áo của cô gái để dưới gầm giường ngủ hoảng sợ, kêu rúc rích. Đó là tiếng kêu “định vị”, báo cho chàng trai biết rằng anh chàng đã đi đúng hướng về giường ngủ của cô gái, nhưng hãy đi cho khéo, nhẹ nhàng thôi, nếu lỡ đụng vào thành giường thì… mẹ sẽ hay. Bể chuyện!Ca dao quả thật “vi diệu”, toàn đúc kết từ đời sống, sinh hoạt, kinh nghiệm và sự lãng mạn tuyệt đỉnh của người xưa mà thành. Nhưng câu ca dao tôi dẫn ở trên còn tài tình ở chỗ đặt hình tượng và tiếng kêu rúc rích của con chuột trong cái rương, trong bóng tối để làm thứ âm thanh cảnh giới cho cuộc hẹn hò trai gái, của tình yêu chân quê hết sức dễ thương.

Vậy ai nói con chuột hoàn toàn xấu xí?

Từ Kế Tường
Tuần Báo Văn Nghệ TP.HCM Xuân 2020

Ý Kiến bạn đọc