Nghiên cứu - Phê bình - Trao đổi - Mục con

Có hai Bạch Thái Bưởi

Kỳ 2
(Tiếp theo số báo 458, ngày 13-7-2017)

Hết lòng với công nhân

Vào những năm 20 của thế kỷ trước, có một câu vè điểm mặt những người giàu có nhất nước ta: “Nhất Sĩ, nhì Phương, tam Xương, tứ Bưởi”. Tên tuổi của 1 trong 4 người giàu có nổi tiếng thời đó gắn liền với nghề vận tải đường sông, ông là Bạch Thái Bưởi (1874-1932). Tên tuổi và sự nghiệp của ông tiêu biểu cho ý chí làm giàu của người Việt Nam trong cuộc cạnh tranh với các thế lực ngoại bang, trong bối cảnh đất nước còn đang bị đô hộ. Thời đó, trong căn phòng làm việc của Bạch Thái Bưởi treo đầy những biển hiệu tiếng Tây, tiếng Tàu của những đối thủ đã bị ông đánh bại trên thương trường.

Bạch Thái Bưởi sinh năm 1874 trong một gia đình nông dân ở làng Yên Phú, Thanh Trì, Hà Đông (nay là ngoại thành Hà Nội). Nhà nghèo nhưng cha mẹ ông vẫn cố gắng cho ông học chữ Quốc ngữ, chữ Pháp. Nhưng rồi ông bỏ học đi làm ký lục cho một hãng buôn người Pháp ở phố Tràng Tiền, Hà Nội. Năm 1894, ông chuyển sang làm việc cho một xưởng thuộc hãng thầu công chính. Tại đây, lần đầu tiên ông được tiếp xúc với máy móc cơ giới và thu nhận về những hiểu biết về cách tổ chức và quản lý sản xuất. Năm 1895, nhân dịp Bắc kỳ có gian hàng triển lãm tại hội chợ Bordeaux (Pháp), Phủ thống xứ Bắc kỳ cần một người Việt Nam thạo tiếng Pháp giới thiệu các mặt hàng trưng bày. Thế là chàng thanh niên Bạch Thái Bưởi, mới 21 tuổi đời, được chọn đi dự đấu xảo. Vậy là ông có dịp sang Pháp, tiếp xúc trực tiếp với văn minh phương Tây. Về nước, ông tiếp tục làm việc cho hãng thầu công chính thêm nửa năm. Lúc ấy người Pháp đang chuẩn bị bắc cầu Long Biên, Bạch Thái Bưởi xin vào làm đốc công ở công trình này. Thấy người Pháp đang cần gỗ làm đường sắt, ông liền cùng với một người bạn hùn vốn khai thác gỗ làm tà vẹt bán cho Sở hỏa xa Đông Dương. Trong 3 năm vật lộn trong nghề kinh doanh đầu tiên này, ông đã có chút vốn liếng. Năm 1909, Bạch Thái Bưởi biết tin Marty – chủ một hãng tàu Pháp chuyên chở thư và hàng hóa đường sông Bắc kỳ – sắp hết hạn hợp đồng với nhà nước bảo hộ. Vả lại, ông người Pháp này muốn chuyển sang địa hạt kinh doanh mới. Bạch Thái Bưởi liền nhanh tay thuê lại 3 chiếc tàu (Phi Phụng, Phi Long, Khoái Tử Long). Với 3 chiếc tàu, ông mở 2 tuyến chở khách là Nam Định – Hà Nội, Nam Định – Bến Thủy. Một sự kiện đáng nói trong cung cách kinh doanh của Bạch Thái Bưởi là năm 1916, ông mua đứt xưởng đóng tàu của Marty ở Cửa Cấm, Hải Phòng. Vậy là chỉ sau 7 năm bước vào nghề kinh doanh vận tải đường thủy, ông đã có một cơ ngơi độc lập, khép kín, không phải phụ thuộc vào ai – từ xưởng sửa chữa, đóng tàu, chạy tàu đến chi nhánh đại diện ở nhiều nơi. Năm 1917, ông dời trụ sở của hãng mình từ Nam Định ra Hải Phòng, cảng biển quan trọng bậc nhất ở Bắc kỳ. Tại đây, giới công thương chứng kiến sự ra đời của Công ty hàng hải lừng danh mang tên “Giang hải Luân thuyền Bạch Thái Bưởi Công ty” với lá cờ hiệu màu vàng có hình mỏ neo và 3 ngôi sao đỏ.

Bach-Thai-Buoi-1874-1932
Bạch Thái Bưởi (1874-1932)

Đến những năm cuối thập kỷ 20 của thế kỷ trước, Bạch Thái Bưởi đã có trên 40 chiếc tàu và nhiều sà lan. Đội tàu hùng hậu của ông, treo lá cờ hiệu màu vàng có hình mỏ neo và 3 ngôi sao đỏ, chạy hầu hết các tuyến đường sông Bắc kỳ, chạy ven biển cả nước và đã có những chuyến tàu vươn ra các nước như Hồng Kông, Trung Quốc, Nhật Bản, Phi-líp-pin, Xinh-ga-po… Bạch Thái Bưởi đã từ sông vươn ra biển và nuôi mộng vượt đại dương. Sau này, ông còn kinh doanh in ấn, khai thác khoáng sản, lĩnh vực nào cũng thành công, đem lại lợi nhuận khổng lồ.

Vì xuất thân từ tầng lớp nghèo nên khi trở thành giàu có, Bạch Thái Bưởi vẫn luôn quan tâm đến đời sống của giới thợ thuyền. Ông dành chế độ an sinh tốt từ lương thực, thuốc men… cho các nhân viên của mình. Những người già ở các khu mỏ Quảng Ninh vẫn còn nhớ câu chuyện về tấm lòng rộng lượng của doanh nhân họ Bạch. Ông thường thu nhận những người ăn xin, người nghèo trong vùng vào làm việc trong mỏ. Ông tạo công việc, nơi ăn chốn ở cho họ. Đàn ông làm công nhân, phụ nữ làm nấu ăn cho thợ, giúp việc cho gia đình… Thậm chí, nhà nào có ma chay, cưới hỏi, Bạch Thái Bưởi còn cho người tới chia buồn hoặc tặng quà, chúc phúc. Với những công nhân ở gần hầm, Bạch Thái Bưởi xây dựng tình cảm bằng cách tặng thuốc men, gạo, muối, cho người tới xay lúa giúp. Con cái của họ nếu học hành tốt, có ý chí ông giúp đỡ tiền bạc để đi học trong nước cũng như nước ngoài. Với cách làm đó, họ Bạch đã chiếm được lòng tận tụy của công nhân.

Ông cũng thường xuyên phát chẩn cho dân nghèo ở khắp các tỉnh xa. Trong đó có một sự kiện được ghi chép nhiều trong sách vở nhất là vào năm ở Huế diễn ra lũ lụt lớn, người dân rơi vào cảnh đói kém. Bạch Thái Bưởi lập tức cho 2 tàu gỗ chở đầy gạo vận chuyển từ ngoài Bắc vào Huế để cứu đói cho dân. Với hành động này, ông được vua Bảo Đại tặng Sắc Phong.

Đột tử vì đau tim

Với công nhân, người làm công trong nhà, Bạch Thái Bưởi rất phóng khoáng, chi tiền không tiếc tay, nhưng với con cái trong gia đình, họ Bạch lại chứng tỏ mình là người cha rất nghiêm khắc.

Bạch Thái Bưởi có nhiều vợ. Người vợ cả là bà Trần Thị Khả không sinh được người con nào, người vợ thứ hai là Đỗ Thị Tính sinh được 2 con là Bạch Thái Toán và Bạch Thái Tòng. Bà Tính mất sớm nên bà Khả một lòng nuôi 2 con của chồng với vợ hai. Trong số 10 người con, Bạch Thái Bưởi tin tưởng coi trọng nhất là Bạch Thái Tòng. Sau này trong bản di chúc dài 30 trang, Bạch Thái Bưởi giao cho người con cả này toàn quyền tiếp nối nghiệp kinh doanh của gia đình. Ông rất chú trọng việc giáo dục con. Các con đến tuổi trưởng thành đều được ông cất giao công việc trên các bến tàu hay các khu mỏ. Ông Tòng thường theo cha cưỡi ngựa đi thăm nom các khu mỏ của gia đình. Trong số 10 người con, có người con trai Bạch Thái Tư được ông cho đi học tại Pháp. Bạch Thái Tư sau này mất tại Pháp khiến ông rất đau buồn. Người con này sau khi mất được đặt trong cỗ quan tài kiên cố “trong quan ngoài quách” làm bằng kẽm và chuyển về Việt Nam bằng máy bay.

Không chỉ chú trọng giáo dục văn hóa, kinh doanh, Bạch Thái Bưởi còn giáo dục con cái lòng quý trọng những người cần lao, nghèo khó. Một chuyện được nhiều người lưu truyền lại là ông dạy các con luôn có thái độ tôn trọng người nghèo. Khi các con cho tiền người ăn mày, ông yêu cầu các con phải lại gần biếu tiền hay vật dụng đều phải đưa tận tay họ với thái độ trân trọng. Nếu con ném đồng xu trước mặt hay có thái độ thiếu tôn trọng người nghèo, ông đều nhắc nhở, quở trách.

Theo lời kể của những người trong gia đình, ông Bạch rất nóng tính. Con cái trong nhà làm gì sai trái ông phạt không nương tay. Bà Bạch Quế Hương – chắt nội doanh nhân Bạch Thái Bưởi nói: “Tôi từng nghe kể về việc nghiêm khắc của cụ tôi. Một lần, khi một người con trai (lúc này đã trưởng thành) đi đánh bạc suốt đêm, cụ Bưởi biết chuyện đã rất giận. Thấy con về đến cửa cụ liền rút gậy baton ra đánh con. Do nóng giận vì con cái nên cụ lên cơn đau tim và mất. Đó là vào ngày 22-7-1932”.

Bà Bạch Quế Hương cho biết: “Mặc dù nghiêm khắc là vậy nhưng cũng có những lúc cụ rất chiều các cháu. Sinh thời cha tôi (cháu đích tôn của Bạch Thái Bưởi) rất ít khi nhắc về ông nội. Nhưng theo nhiều cô chú trong họ thì cha tôi rất được cụ Bưởi yêu thương. Cụ thường rất nghiêm khắc với con cái nên nhiều con cháu sợ sự uy nghiêm của cụ, nhưng cha tôi thì thường xuyên được cụ cho ngồi vào lòng. Ngày đó, cha tôi đi học có xe kéo đưa đón. Ông học trường Bưởi, được mời thầy về tận nhà kèm cặp thêm. Sinh nhật cha tôi cũng được cụ Bưởi tặng một trái táo làm bằng vàng ròng”. 

Bà Quế Hương cũng chia sẻ thêm: “Tài sản của cụ tôi khó có thể đo đếm được. Tôi đang có trong tay bản di chúc với dòng chữ ký của cụ. Trong bản di chúc 30 trang đó, cụ chia đều tài sản cho các con cháu, em gái, em trai… Nhưng điều khiến tôi ấn tượng nhất không phải là số tài sản khổng lồ của một bậc doanh nhân tài giỏi nhất lúc bấy giờ mà là 5 điều răn dạy con cháu phía dưới bản di chúc”. Theo lời bà Thái Hương, một trong 5 điều đó, Bạch Thái Bưởi nhấn mạnh các con đều được chia tài sản công bằng và con cháu không được tranh chấp, tị nạnh nhau. Ngược lại, phải biết đoàn kết, giúp đỡ nhau. Ông lo lắng xảy ra mâu thuẫn, tranh giành tài sản sau khi ông mất gây mất đoàn kết trong gia đình. Toàn bộ di chúc được ông ủy quyền cho con trai mình tin tưởng nhất là Bạch Thái Tòng thực hiện. Đúng như lời ông dặn, sau khi Bạch Thái Bưởi mất, không có bất cứ sự tranh chấp nào giữa các con cháu của dòng họ Bạch.

(Xem tiếp kỳ sau)

Lê Vĩnh Trường (sưu tầm)
Tuần Báo Văn Nghệ TP.HCM số 459

Ý Kiến bạn đọc