Nghiên cứu - Phê bình - Trao đổi

Chiều phố cuối năm

Lại Tết. Mùa xuân Sài Gòn – TP. Hồ Chí Minh – Nam bộ. Đô thị này không phải là tất cả Nam bộ, nhưng lại là Nam bộ + cả nước. Rất riêng, mà lại rất chung. Trên những đường phố đầy nắng sáng, có sắc tươi của mai vàng mỉm cười bên những cánh đào mang phong vị của hơi lạnh mùa xuân xứ Bắc. Hay, giữa biết bao pha lê trong suốt của lanh canh ly tách, cái mát dịu gốm xanh Bát Tràng dường như muốn “kêu lên”, trong hòa điệu cùng đầm ấm nâu vàng của thủ công đất thó Biên Hòa – Bình Dương. Và, đã từ rất lâu, bánh chưng vuông của “nghĩa đất” trong sự tích Lang Liêu đã trở thành anh em bên cạnh đòn bánh tét dắt bên lưng những lưu dân trên đường Nam tiến. Đi vào đất mới, lòng người xa xứ không nguôi nỗi nhớ cội nguồn. Những người dân Quảng Nam đã đem vào đây nghề dệt truyền thống của họ, hình thành nên làng dệt Bảy Hiền và cái chợ Bà Hoa với đầy đủ món ăn thân thuộc quê nhà… Hay, nếu có dịp hỏi thăm những người gánh đôi bầu quan dầu bán bánh cốm, thì có lẽ, đến 8/10 trong số họ có gốc Bình Định, Phú Yên. Qua những xe mỳ gõ “tắc xực” trên phố khuya lắt lay ánh lửa củi thì dường như “nghe” được cái thanh âm của Mỹ Lai – Sơn Mỹ, nơi mà nửa thế kỷ trước, cả thế giới kinh hoàng biết đến qua vụ thảm sát của một đơn vị lính Mỹ tại Quảng Ngãi…

Còn có thể “dẫn trưng” bao nhiêu ví dụ khác nữa, nhưng “gọn gàng”, thì tạm nói được rằng, mảnh đất này là chỗ tựa của cả những dân ngụ cư theo cuộc đẩy đưa của số phận, hay của những người tìm về thành phố này theo một dự định riêng. Và, khoảng mươi năm sau, dường như phần lớn trong số họ đã làm nên phong thái chung của sắc điệu… Sài Gòn.

Tên đất, tên người cũng mang một bản sắc văn hóa riêng: không phải Tam Thái, mà phải là Tam Thới… Rồi những: chợ Bà Chiểu, giồng Ông Tố, cầu Ông Đen… Tất cả: rõ ràng, mộc mạc. Ngay cả mâm hoa quả trên bàn thờ gia tiên với những trái quả của một thiên nhiên ưu đãi cũng thể hiện nét hồn nhiên trong mơ ước của lòng người: cầu dzừa đủ xài (mãng cầu, dừa, đu đủ, xoài).

Ngu-lac-do---Truong-Han-Minh
Ngư lạc đồ – thủy mặc. Giải đặc biệt Văn học – Nghệ thuật các dân tộc 2013 – Trương Hán Minh.

Một người bạn lớn tuổi lo xa rằng, Sài Gòn giờ đây nhiều siêu thị quá, e đến một lúc nào đấy, những tên chợ như Bà Điểm, Cây Quéo… sẽ dần mất đi chăng? Ý ông bạn hẳn rằng, nét lộn xộn đáng yêu của “khái niệm chợ” sẽ bị cái sạch sẽ, trật tự của các siêu thị đẩy lùi! Có lẽ, không nên “cáng đáng” quá nhiều cho tương lai như thế. Bởi, thời gian luôn luôn làm công việc của nó, là: vừa-bôi-xóa-vừa-lưu-giữ… Quả tình, càng lúc thiên hạ sắm Tết càng “công nghiệp” hơn. Bớt dần những món lích kích tốn khá nhiều công phu. Thay vào đó là các món ready made, tiện và gọn. Nhưng, bên cạnh nhiều gia đình hằng ngày lốp bốp bia lon vẫn còn những tách trà nhẹ phả chút hương thơm trên bàn mời khách. Trong nhiều con hẻm khuya, vẫn bập bùng ánh lửa nồi bánh chưng, bánh tét của vài ba láng giềng chung nhau gói ghém, củi lửa và cùng thức canh. Có phải, dù vô tình hay cố ý, họ muốn tìm ra – giữ lại một điều gì đó, chứ không chỉ là sự tiện lợi? Và, những ánh lửa ấm trong đêm khuya ấy là gì, nếu không là chút hồn dân tộc truyền qua suốt chiều dài lịch sử?

Một người bạn khác, trẻ tuổi và khá thành đạt về địa vị xã hội lại sốt ruột kêu lên: Sao mà các thứ lễ – tục cũ kỹ vẫn chưa chịu biến mất cho rồi! Anh phê phán gay gắt chuyện coi bói, xin xăm vào dịp đầu năm mà ác thay, có không ít người trẻ tuổi tham gia. Anh hùng hồn chứng minh rằng, chẳng hay hớm gì khi cho “phục sinh” bộ khăn đóng áo dài, bởi nó cũng có phải là “thuần Việt” đâu (!?). Tóm gọn là, anh thuộc dạng người “cách tân triệt để”. Có lẽ cũng không cần phải bận lòng quá nhiều đến… quá khứ như thế, anh bạn trẻ tuổi đáng yêu ơi! Bởi, có ai lại dại khờ không đón nhận vẻ rực rỡ của ngày mai tốt đẹp đâu! Nhưng, bình tâm, anh bạn trẻ ơi, anh sẽ nhận ra rằng, chính những gì mà anh gọi là “bóng tối” ấy đã làm nên cái phông, đã tôn thêm nét đa dạng và phong phú cho cái ánh sáng của tương lai mà anh hằng ngưỡng vọng! Như thế đấy. Muốn gọi là gì cũng được. Là văn hóa (cultural), văn minh (civilization) hoặc bao nhiêu định nghĩa khác. Nhưng, cốt lõi của cái thực thể phức tạp và sống động ấy, có lẽ là cái đà sống (élan vital)? Không gì ngăn chặn được. Không gì phá hủy nổi. Và tôi, một người chưa già nhưng cũng không còn trẻ nữa, xin dang tay mời cả hai người bạn cùng… nâng cốc. Để nói rằng, ấy là Mùa-Xuân-Rộng-Rãi, là cái Tết-Thực-Thà.

Cuối năm. Trên đường phố. Trên đất này và trong những đời người, giữa bầu khí văn hóa cởi mở ấy, đã hình thành chỗ dựa cho những vươn lên. Không hiếm những người xứ xa đến đây với hai bàn tay trắng, nhiều năm sau đã trở nên thành đạt. Và cũng không hiếm những người “bản địa” vẫn chẳng bận lòng với cảnh ở nhà trọ, ăn cơm vỉa hè. Như bản chất vô tư nhưng đầy “trượng nghĩa” của vùng đất lộng gió, ngày xưa. Nhưng, không nên dài dòng thêm nữa, bởi Sài Gòn là… tụ điểm của dòng sống, với vô vàn sắc điệu và cung bậc thanh âm.

*

Có phải, sự giản đơn của nếp sống công nghiệp đã vô tình tước đoạt ý nghĩa đoàn tụ gia đình trong dịp Tết? Và còn bao nhiêu câu – hỏi – cần – thiết khác đang chờ đợi được trả lời… Về ĐƯỢC – MẤT, CÒN – KHÔNG. Đấy không phải là những suy niệm siêu hình về lẽ tồn vong của kiếp nhân sinh, mà là tấm lòng của người công dân đối với Đất-Nước. Và, có lẽ nên bình tâm. Bởi, nhịp sống đổi thay liên tục rồi sẽ trả lời cho chính sự tồn tại của nó. Dẫu chỉ mới xuất hiện như những biểu-hiện-bên-ngoài, thì CỘI NGUỒN vẫn là điều chưa hề suy suyển trong lòng người Việt… Và rồi đây, khi những hình – thức – văn – hóa đi vào mỗi người để biến thành SỰ SỐNG trong tất cả những thể hiện nhỏ nhất và bình thường nhất, khi mà VĂN HÓA, trong nghĩa hẹp, đã trở thành VĂN MINH, thì khi ấy, những CÂU HỎI sẽ chuyển sang những phạm trù khác. Trên nẻo về tương lai, mùa – xuân – ước – mơ – vĩnh – cửu của nhân loại.

*

Cuối năm. Bên những ly rượu con trên vỉa hè, thường cháy lên nỗi niềm xa xứ. Và một chút đắng của nỗi buồn.

Cuối năm, bên cái quán cóc ven đường, những chiếc lá rụng nhiều hơn. Tiếng lá khô vỡ dưới chân người qua bỗng giòn hơn, gợi nhớ đến sự dọn dẹp của những vùng ẩm tối, trong vẻ đẹp của sự thô thiển đáng yêu. Tiếng lá còn nói rằng, mọi sự rồi sẽ kết thúc (cũng như sẽ bắt đầu). Như những đôi mắt, trước khi nhắm lại, sẽ nói với những người đang tiếp tục sống rằng chúng đã tìm kiếm – đón chờ. Và đã gặp mùa xuân đích thực: TRÁI TIM NGƯỜI.

Đã tạm dừng những hè phố của khoảnh khắc lan man. Bên dưới bóng tối những hàng cây đang thẫm lại, vô hình những chồi non đang nứt ra ánh sáng của những ngày khác.
Bên trên tiếng lá vỡ ấm nóng, bắt đầu xuân.

Nguyễn Đông Nhật
(Q. Hải Châu, TP. Đà Nẵng)
Tuần Báo Văn Nghệ TP.HCM số 435

Ý Kiến bạn đọc