Tản văn

Cá bống đen, tôm đồng

 

Ngày tôi còn nhỏ sống ở quê, sau vụ chiêm, người nông dân mở cống cho nước mang phù sa vào bồi bổ cho đất đồng cùng với nước từ những trận mưa rào sầm sập sấm chớp ùng oàng của mùa hè châu thổ. Những cánh đồng ngập nước mênh mông và… ở đấy có bao nhiêu điều thú vị theo ta mãi trên những dặm đường đời…

Trên cánh đồng ngập nước, vô số những loài thủy sinh cùng chim chóc như cò, vạc, le le, vịt trời quần tụ… Thế là đám trẻ chăn trâu mê mải những thú vui đánh bắt. Ngày nào cũng vậy, ra khỏi nhà với quần áo cộc, trên tay dụng cụ đánh bắt được làm kỳ công bằng tre nứa; lúc về là giỏ đầy cá tôm, quần áo lấm đất bùn và mái tóc đỏ hoe khét mùi nắng gió. Tôm cá mùa này sẵn lắm, nhà ăn không hết còn mang bán để lấy tiền mua sách vở chuẩn bị bước vào năm học mới. Trên chiếc bè kết bằng cây chuối chống đẩy bằng sào tre lao vun vút đi bỏ lờ cua cá, đó tép; ở các vũng nhỏ thì khom lưng hì hục tát nước bằng chậu, rồi đánh dậm, mò bũng… Không khí thoáng đãng, đất trời mênh mang không bị che chắn, luôn thôi thúc đám “nhất quỷ nhì ma, thứ ba học trò” đang kỳ nghỉ hè, đầu trần dãi nắng trên cánh đồng lồng lộng gió nồm nam, đầy ăm ắp nước.

So-597--Anh-minh-hoa---Ca-bong-den-tom-dong---Anh-1

Cá bống đen, tôm đồng rất thích trú ngụ, tìm ăn trong đám rơm rạ đang mục dần; ở đó có nhiều con ốc vặn, tép riu, trùng nước… là món khoái khẩu của cá bống đen và tôm. Cá bống đen, mình đen trũi, bóng nhẫy, bụng màu vàng nhạt luôn phè ra hai bên vì phải mang bao trứng to kềnh trong bụng, nhìn những trứng là trứng. Cá bống đen chỉ to bằng ngón tay cái, béo mũm mĩm lại ngắn tũn nên được gọi bằng cái tên thân mật là cá bống mít; chúng thuộc diện “mỏng mày, may hạt”, ai cũng thích mê. Tôm đồng, con cái to bằng ngón tay, mình rắn đanh, trên đầu mang trứng non, dưới bụng ôm ấp bọc trứng màu xanh xám. Con đực to hơn với hai chiếc càng dài giáo mác dũng mãnh. Con tôm đực chúng tôi gọi là tôm chà. Với tôi, tôm trứng và cá bống đen là một cặp bài trùng. Nói đến bống đen là nghĩ ngay đến tôm đồng và nói đến tôm đồng là hình dung ra mấy chú bống đen phồng hai mang nằm bên cạnh. Vì vậy trong niêu rang, hay kho cá bống đen thế nào cũng có cả tôm trứng màu đỏ như son, cái lưng cong cong.

Cá bống đen tinh ranh lắm, thấy động nước là ngúc ngoắc đuôi, xòe hai vây rộng như hai chiếc quạt, lẩn trốn; loài cá này câu không thèm cắn, bỏ lờ, bỏ đó không chui vào, muốn bắt chỉ có mò tay cùng chiếc bũng to, miệng rộng, lòng sâu hỗ trợ mò mẫm, dồn đuổi chúng vào bụng bũng, nhưng mỗi lần cất lên cũng chỉ được một vài con, còn lại chúng lẩn nhanh như trạch. Sau trận mưa rào nước mát lạnh, chúng thường thích thú nhào lộn xung quanh đám bèo hay đụn rơm rạ mục. Tôm, ngoài việc đánh bắt bằng bũng người ta còn dùng vó tôm, chỉ cần có mồi cám rang thơm dẫn dụ là loại háu đói này vào ăn ngay. Nhẹ nhàng cất vó lên, hắt chúng vào chiếc rổ có đặt ít lá tre để chúng không búng bật ra ngoài.

Đặc sản của vùng chiêm trũng có lẽ phải kể đứng hàng đầu là cá bống đen và tôm trứng. Cá bống đen thịt dày rất thơm, nhỏ xương. Tôm trứng giòn, dai ngọt sâu, đậm đà, rất bùi vì có trứng ở đầu và bụng. Có rất nhiều cách chế biến 2 thứ này thành món ngon ăn với cơm. Món ăn quen thuộc và dân dã là cá bống đen kho tương cùng tôm trứng. Cá bống đen vảy nhỏ nên không cần phải đánh vảy, rửa sạch để ráo nước rồi xóc muối cho cứng con cá; con tôm cắt râu và mỏm đầu, nặn bỏ ruột. Khi kho mặn cho thêm nước tương hoặc nước mắm cho dậy mùi. Niêu kho tôm cá sôi kỹ, cạn nước, đậy nắp thật kín mang ủ vùi trong tro trấu đang cháy âm ỉ; khi bắc niêu kho ra, đáy niêu cạn khô, thơm phưng phức. Cá bống đen kho niêu đất và phải ủ trong tro trấu mới ngon, mình con cá rắn đanh lại; cắn một miếng thấy lan tỏa trong miệng vị béo bùi, ngọt đậm và thơm lựng, sự cộng hưởng vị ngọt của cá, bùi béo hai bọc trứng với vị ngọt nước tương cô đặc tạo lên cái ngon đặc biệt. Trong sự kết hợp mùi vị ấy, còn có sự tham gia của mùi khói trấu làm tăng độ hấp dẫn đến lạ lùng của cá bống đen kho niêu đất. Mở vung ra, chỉ mùi tôm cá kho thôi cũng khiến ta tứa nước miếng. Ăn cơm gạo hom với cá bống và tôm kho mặn ngon lắm lắm. Gạo hom hạt ngắn, mập nấu lên cơm dẻo như gạo nếp hương và có mùi thơm gạo tám. Cơm này ăn với cá bống đen kho mặn, các giác quan của ta cứ như được đánh thức, vô cùng thích thú.

Đĩa cá bống đen màu hổ phách, tôm trứng đỏ tươi rắn chắc đặt trong mâm cơm phối cảnh cùng rau muống luộc, quả cà muối giòn… quả thật hình ảnh ấy sao mà in sâu trong tâm trí những đứa con của đồng bằng châu thổ…

Chung Tiến Lực
(Hội Nhà văn Hà Nội)
Tuần Báo Văn Nghệ TP.HCM số 597

Ý Kiến bạn đọc