Nghiên cứu - Phê bình - Trao đổi

“Boristo Nguyễn đã bé cái nhầm” hay là trò láu của Nguyễn Huệ Chi?

(Tiếp theo số báo 534, ngày 21-2-2019)

 

5.Cách tìm ra Trần Quốc Tung/Trần Tung, những điểm giống và khác nhau giữa Nguyễn Huệ Chi và Nguyễn Lang?

Trước hết tôi đính chính lại một số phát biểu của Nguyễn Huệ Chi.

5.1. Nguyễn Huệ Chi cho là mình khẳng định một cách chắc chắn, còn Nguyễn Lang thì không. Ông viết và trích lời của Nguyễn Lang: «Nguyễn Lang không như tôi, khẳng định rất chắc chắn, có lẽ dựa trên sự linh cảm khác thường: “Sách Hoàng Việt Văn Tuyển nói Tuệ Trung Thượng Sĩ là Hưng Ninh Vương Trần Quốc Tảng, con lớn của Trần Hưng Đạo. Sự thực thì tuy Tuệ Trung Thượng Sĩ có tước hiệu là Hưng Ninh Vương nhưng ông không phải tên là Trần Quốc Tảng, cũng không phải là con Trần Hưng Đạo. Ông là anh cả của Trần Hưng Đạo và tên ông là Trần Quốc Tung”[1]. Xin lỗi, đoạn trích bôi đậm «Sự thực thì… tên ông là Trần Quốc Tung» không chứng tỏ Nguyễn Lang khẳng định một cách chắc chắn thì là cái gì? Hơn thế, không chỉ trong VNPGSL in năm 1973 Nguyễn Lang còn công bố quốc tế tại Pháp năm 1974.

So-535--Boristo-Nguyen-de-ba-cai-nham-hay-la-tro-lau-cua-Nguyen-Hue-Chi---Anh-3
Hình 5. Việt Nam Phật giáo sử luận, Paris, 1974. Công bố quốc tế về phát hiện Trần Quốc Tảng.

5.2. Nguyễn Huệ Chi gán cho Nguyễn Lang những cái «linh cảm khác thường», «dự đoán tài tình» và «Nguyễn Lang, do tư cách một người viết sử và một nhà tư tưởng Phật giáo thâm hậu, không hề coi việc tìm kiếm chi ly ai là tác giả Thượng sĩ ngữ lục là chuyện chính yếu. Nhiều chỗ ông chỉ mặc nhận bằng sự mẫn cảm, hoặc bằng tín niệm (như cái tên Trần Quốc Tung)». Bề ngoài làm ra vẻ ca ngợi, sử dụng những mỹ từ rất kêu nhưng thực chất Nguyễn Huệ Chi có dụng ý hạ thấp giá trị của Nguyễn Lang, coi phát hiện của ông không có tính khoa học, không dựa trên luận cứ chặt chẽ.

Là một nhà tư tưởng Phật giáo, thêm nữa lại là nhà sử học chẳng lẽ Nguyễn Lang không quan tâm chính xác ai là tác giả và có thể dễ dãi, đưa bừa một cái tên vào trong lịch sử Phật giáo? Xin lỗi, ông Nguyễn Huệ Chi nói lấy được!

Nguyễn Lang viết ngắn gọn, không cần tô vẽ, thêm “mắm, muối, gia vị” (chữ của Nguyễn Hòa) như Nguyễn Huệ Chi nhưng cũng đủ để chứng minh cho phát hiện của mình. Ta cùng xem lại chuyện tìm ra Trần Quốc Tung này: 

Có các nhân vật chính: Tuệ Trung Thượng sĩ (Tuệ Trung), Trần Quốc Tảng, Trần Hưng Đạo, Trần Liễu, Nguyên Thánh Thiên Cảm hoàng hậu.

Trước đây: từ Bùi Huy Bích (trong Hoàng Việt văn tuyển) mọi người nhầm Tuệ Trung thành Trần Quốc Tảng, con của Trần Hưng Đạo.

Việc xác định được Tuệ Trung Thượng sĩ là ai, nói thì dông dài, thực chất là con đường phải đi qua các điểm: 1) Điểm xuất phát: Bùi Huy Bích nhầm lẫn coi Tuệ Trung Thượng sĩ là Trần Quốc Tảng; 2) Phát hiện ra Bùi Huy Bích sai lầm, xác định được ông không phải là Trần Quốc Tảng; 3) Xác định được ông là con đầu của Trần Liễu, anh của Nguyên Thánh Thiên Cảm hoàng hậu; 4) Điểm cuối: xác định được tên họ ông. Để chứng minh kết quả là đúng thì phải đưa ra được luận cứ (tư liệu và lập luận có logic) đủ thuyết phục cho các bước 2-4.

Nguyễn Lang đưa ra 2 mệnh đề và luận cứ chứng minh:

Mệnh đề 1: Tuệ Trung Thượng sĩ không phải là Trần Quốc Tảng, con lớn của Trần Hưng Đạo mà là con đầu của Trần Liễu. Để chứng minh Nguyễn Lang chỉ rõ thông tin lấy ra từ bài Thượng sĩ hành trạng: «Trần Nhân Tông, người khảo đính sách Tuệ Trung thượng sĩ Ngữ Lục, trong bài Thượng Sĩ Hành Trạng in ở cuối sách có nói rõ «Tuệ Trung thượng sĩ là con đầu của Khâm minh Từ thiện Ðại vương và là anh cả của Hoàng Thái hậu Nguyên Thánh Thiên Cảm. Khi Ðại Vương mất, hoàng đế Trần Thái Tông cảm nghĩa phong cho thượng sĩ tước Hưng Ninh Vương»[2] (VNPGSL tập 1, NXB Lá Bối, 1973, trang 273). Khâm minh Từ thiện Đại vương là Trần Liễu, anh của Nguyên Thánh Thiên Cảm hoàng hậu là điều đã được xác định từ lâu. Như vậy, thông tin là đủ để xác định Tuệ Trung Thượng sĩ là con đầu của Trần Liễu chứ không phải là Trần Quốc Tảng như sai lầm của Bùi Huy Bích. Bước 1 và bước 2 được giải quyết.

Mệnh đề 2: Tên của Tuệ Trung Thượng sĩ là Trần Quốc Tung. Trả lời cho câu hỏi tại sao tên là Tung, Nguyễn Lang sử dụng lời bàn của Ngô Sĩ Liên trong Đại Việt sử ký toàn thư (ĐVSKTT). Trong VNPGSL tập 1 (NXB Lá Bối, 1973, chú thích 1, trang 273) có ghi rõ: «Con cả của An Sinh Vương là Tung. Sách Ðại Việt sử ký toàn thư trong phần nói về vua Trần Minh Tông, có ghi lời bàn của Ngô Sĩ Liên như sau: «Vua vốn là người hậu với thân thuộc trong họ, đối với người vai vế trên mà quý hiển lại càng tôn kính lắm. Phàm kẻ thần hạ người nào có tên trùng với những người ấy đều đổi cho tên khác. Như người tên là Ðộ đổi thành Sư Mạnh vì tên Ðộ trùng với tên Thượng Phụ (Trần Thủ Ðộ), tên là Tung thì đổi thành tên Thúc Cao, vì tên Tung trùng với tên Hưng Ninh Vương con trưởng của An Sinh Vương».

Có những bản in lầm An Sinh vương thành An Ninh vương. Ta chưa từng nghe ai có tước hiệu là An Ninh vương bao giờ. Hưng Ninh vương là con của An Sinh vương Trần Liễu. Chữ sinh trong An Sinh vương đã bị khắc lầm thành chữ Ninh chỉ vì trước đó đã có chữ ninh trong Hưng Ninh vương”.

Cha là Trần Liễu, họ Trần thì con cũng mang họ Trần, tên Tung!

Ở đây có một điểm đáng lưu ý: Trong Lời giới thiệu của ĐVSKTT in nhầm An Sinh vương thành An Ninh vương. Tôi không phải dân trong ngành nên không rõ việc in khắc nhầm ở tất cả các bản hay chỉ trong một số bản (như Nguyễn Lang chỉ ra cũng như Nguyễn Huệ Chi đã viết trong TVLT tập 1: «Chúng tôi e ở đây có sự nhầm lẫn của bản khắc gỗ (đời Nguyễn)»). Tuy nhiên, là một nhà nghiên cứu uyên thâm về lịch sử Việt Nam cũng như lịch sử Phật giáo Việt Nam thì việc Nguyễn Lang nắm rõ các nhân vật chính thời nhà Trần và những tước hiệu được phong để từ đó dễ dàng phát hiện ra sự nhầm lẫn này là điều dễ hiểu. Chính vì vậy mà ông khẳng định một cách chắc chắn như những dòng ở trên.

5.3. Nguyễn Huệ Chi viết: «… đích đến của Nguyễn Lang là giả định Trần Quốc Tung thì tôi đâu có đi đến đấy» chắc với hai hàm ý: 1) Nguyễn Lang tìm ra Trần Quốc Tung bởi giả định chứ không bằng luận cứ khoa học; 2) Nguyễn Huệ Chi và Nguyễn Lang tìm ra 2 người khác nhau.

Về ý 1: Với những điều tôi vừa trình bày ở trên xin để bạn đọc tự đánh giá, Nguyễn Huệ Chi có phải nói bừa hay không?

Về ý 2: Nguyễn Lang không giải thích tại sao lại gọi là Trần Quốc Tung vì có thể ông coi là hiển nhiên khi những người con trai khác của Trần Liễu đều mang tên đệm là Quốc[3] thì Tuệ Trung cũng có tên đệm Quốc. Điều này hoàn toàn hợp logic. Có thể coi việc ông không đưa ra lời giải thích như vậy là chưa đầy đủ, tuy nhiên một học giả uyên bác như ông khó có chuyện nói vu vơ, giả định. Không chỉ Nguyễn Lang, Lê Mạnh Thát một nhà nghiên cứu nổi tiếng khác cũng gọi Trần Quốc Tung thay vì Trần Tung. Chắc cũng phải có lí do! Nhưng điều quan trọng, bản chất của vấn đề là ở chỗ này: Nguyễn Lang đã xác định được nhân thân của Tuệ Trung Thượng sĩ, ông không phải là Trần Quốc Tảng, con của Trần Hưng Đạo mà là con trưởng của An Sinh vương Trần Liễu. Cái đích của Nguyễn Huệ Chi không đi đến chỗ đấy thì đi đến đâu? Hay Nguyễn Huệ Chi tìm ra người khác? Ông cứ thử hỏi khắp trong giới đồng nghiệp của ông có ai coi Trần Tung với Trần Quốc Tung là hai người khác nhau?

Về chuyện Nguyễn Huệ Chi tìm ra Trần Tung tôi có mấy nhận xét sau:

5.4. Trong câu chuyện phát hiện Trần Tung, Nguyễn Huệ Chi luôn cố gắng tạo ra khoảng cách giữa mình và Nguyễn Lang, coi các phát hiện của mình và của Nguyễn Lang là khác nhau, cả về mục đích, hình thức lẫn phương pháp. Chắc mọi người cũng dễ hiểu lí do tại sao, tôi không nhắc lại đây.

Nguyễn Huệ Chi viết: «Vậy là đối tượng khảo sát khác nhau (bản 1683 đối chiếu với bản 1903 / và bản 1943), cách tiếp cận vấn đề khác nhau (một bên là văn bản học / một bên có khảo chứng sơ sơ nhưng sử Phật giáo mới là chính yếu), số lượng nguồn tài liệu soi sáng khác nhau (một bên 6 / một bên 3), và trình tự luận giải cũng khác nhau, kết quả của tôi ngay trong bước 1 đã không đồng nhất với Nguyễn Lang (NHC: Trần Tung / NL: Trần Quốc Tung)». Về kết quả, hay cái đích có khác nhau không tôi đã nói ở trên, về mục tiêu hay cách tiếp cận cũng vậy. Trước khi bình luận về số lượng nguồn tài liệu và trình tự luận giải tôi chỉ xin nói: Dù ông Nguyễn Huệ Chi có cố khoác những cái vỏ cho có vẻ khác nhau nhưng cốt lõi của vấn đề cũng vẫn chỉ là một: Làm thế nào để phát hiện ra Trần Quốc Tung / Trần Tung, lí giải và luận chứng?

5.5. Về nguồn tài liệu, đối tượng khảo sát, Nguyễn Huệ Chi cho rằng mình và Nguyễn Lang khác nhau: Nguyễn Huệ Chi tham khảo 6 nguồn tài liệu còn Nguyễn Lang chỉ khảo sát 3 nguồn tài liệu. Ông viết: «tôi khảo sát những nguồn tài liệu có khác với Nguyễn Lang trong Việt Nam Phật giáo sử luận Tập I (VNPGSL I): hai bản in của sách Thượng sĩ ngữ lục vào hai thời điểm 1683 “do Tuệ Nguyên đề tựa” (ký hiệu A.1932), và 1903 “do Thanh Cừ cho khắc” (A. 2048), cùng với 4 sách Hoàng Việt văn tuyển, Đại Việt sử ký toàn thư, An Nam chí lược, Nguyên sử. Trong khi đó Nguyễn Lang khảo sát bản in Thượng sĩ ngữ lục năm 1943 “của [Tổng] hội Phật giáo Bắc kỳ, căn cứ trên một bản in cũ năm 1903 do sa môn Thanh Cừ chùa Pháp Vũ thực hiện”.

Xin thưa, 2 bản Thượng sĩ ngữ lục mà ông khảo sát (năm 1683 và 1903) với bản mà Nguyễn Lang khảo sát (1943) về hình thức có thể khác nhau đôi chút (đại đồng, tiểu dị), nhưng cái sự khác nhau đôi chỗ ấy có ảnh hưởng gì đến chuyện đi tìm Tuệ Trung Thượng sĩ là ai? Thông tin cần thiết mà ông sử dụng để tìm ra Trần Tung lại chính là cái mà Nguyễn Lang đã sử dụng và dẫn ra trước đó trong Thượng sĩ hành trạng (xem mệnh đề 1 ở trên). Ông đừng dùng cái khác biệt mang tính hình thức, không liên quan đến vụ việc đang xem xét để đánh lạc hướng mọi người! Hoàng Việt văn tuyển để nói về sai lầm của Bùi Huy Bích, ĐVSKTT để xác định tên (Tung), cả Nguyễn Lang và ông đều sử dụng. Tài liệu khác mà ông sử dụng thêm (An Nam chí lược và Nguyên sử) là các văn bản có ghi cụ thể họ tên Trần Tung. Nguyễn Lang không cần đến 2 văn bản này vì có thể cho là không cần thiết, mọi sự đã rõ.

Là người đi sau, biết rõ không chỉ kết quả mà cả những luận cứ của người đi trước thì việc tìm kiếm thêm tư liệu này nọ để bổ sung, làm đẹp cho lời giải cũng là chuyện thường tình, không có gì đặc biệt. Điều quan trọng là để đạt được những điểm mấu chốt trong việc tìm ra Trần Quốc Tung/Trần Tung cả Nguyễn Lang và Nguyễn Huệ Chi đều sử dụng cùng một tư liệu.

5.6. Ta quay lại tìm hiểu cụ thể cách mà Nguyễn Huệ Chi tìm ra Trần Tung. Xin nhắc lại: con đường để tìm ra Trần Tung phải đi qua 4 điểm với 3 bước mấu chốt. Điều đầu tiên tôi muốn nói là Nguyễn Lang đã đi con đường thẳng, ngắn nhất để đến đích. Trái lại, thay vì đi thẳng Nguyễn Huệ Chi lại đi ngoằn ngoèo nhưng rồi vẫn phải quay về những điểm chính của con đường. Đôi chỗ vì mải mê lòng vòng mà thành ra «lộn đường», ông lại tự làm khó mình.

Trần Tung, một gương mặt lạ trong làng thơ thiền thời Lý Trần[4] (1977) là bài viết đầu tiên mà Nguyễn Huệ Chi diễn giải chi tiết cách mình tìm ra Trần Tung. Vì cách dẫn giải vừa dài vừa rắm rối, khuôn khổ bài viết lại có hạn nên tôi không thể tường thuật lại đầy đủ mọi chi tiết ở đây. Chỉ xin tóm lược lại những điểm chính và có đôi lời bình luận.

Trong phần thứ nhất, BẮT ĐẦU NHẦM TỪ BÙI HUY BÍCH (trang 117-119) Nguyễn Huệ Chi phân tích tại sao Bùi Huy Bích lại sai lầm với những ý chính sau:

- Khi đưa bài Phóng cuồng ca (Phóng cuồng ngâm) của Tuệ Trung Thượng sĩ vào Hoàng Việt văn tuyển Bùi Huy Bích đã nhầm tác giả thành Trần Quốc Tảng.

- Đưa ra những chi tiết trong ĐVSKTT và một số bộ sử dẫn tới sự nghi ngờ về sai lầm của Bùi Huy Bích.

- Khi dẫn Thượng sĩ hành trạng Nguyễn Huệ Chi chỉ đưa ra thông tin: «Bài hành trạng nói rõ: thượng sĩ vốn là con trưởng trong gia đình, là anh ruột hoàng hậu, và là người từng được vua Trần Thái Tông phong tước Hưng Ninh vương» rồi kết luận: «Tất nhiên, bài hành trạng không hề nói Hưng Ninh vương, hay Tuệ Trung thượng sĩ là Trần Quốc Tảng, cũng không cho biết tên thật của ông là gì. Cho nên, trước sau, những lời mập mờ này vẫn là một câu đố bí hiểm».

- Sử dụng những suy luận mang tính tư biện (xem hình 6 ở dưới) để kết luận: «Thành thử, từ một Tuệ Trung thượng sĩ chưa có hình dáng rõ ràng trong Thượng sĩ ngữ lục, qua bàn tay nhào nặn của Bùi Huy Bích, đã nghiễm nhiên trở thành Trần Quốc Tảng, một con người bằng xương bằng thịt trong lịch sử».

So-535--Boristo-Nguyen-de-ba-cai-nham-hay-la-tro-lau-cua-Nguyen-Hue-Chi---Anh-2
Hình 6. Tư biện.

Ở phần này có 2 nhận xét:

- Trong Thượng sĩ hành trạng đã chỉ rõ: «Tuệ Trung thượng sĩ là con đầu của Khâm Minh Từ Thiện Ðại Vương và là anh cả của Hoàng Thái hậu Nguyên Thánh Thiên Cảm». Như vậy Tuệ Trung Thượng sĩ không chỉ là con trưởng trong gia đình (nào đó) mà là con trưởng của Trần Liễu, không chỉ là anh ruột của hoàng hậu (nào đó) mà là anh ruột của hoàng hậu Nguyên Thánh Thiên Cảm. Những thông tin này ghi rõ ràng ngay ở đầu Thượng sĩ hành trạng và đủ để xác định thân nhân (trừ tên) Tuệ Trung thượng sĩ là ai. Nguyễn Lang đã làm như vậy, nhưng Nguyễn Huệ Chi lại rút bớt thông tin để phức tạp hóa, vòng vo một hồi lại quay về đúng điểm cần đến.

- Nguyễn Huệ Chi tự hào mình là dân làm văn bản học nhưng những gì ông viết lại đầy tư biện. Văn bản có thể đưa ra những chứng cứ để chứng minh Bùi Huy Bích sai lầm, sai lầm ở chỗ nào chứ làm sao cho thấy được Bùi Huy Bích nghĩ gì, suy nghĩ ra sao để nhầm Tuệ Trung Thượng sĩ thành Trần Quốc Tảng? Những «ức đoán», «vội vã dựng lên cả một bảng tiểu sử», …, «qua bàn tay nhào nặn của Bùi Huy Bích» rồi «ông cố gò gẫm để đồng nhất cho được hai người mà lí lịch có một vài điểm giống nhau» là những ức đoán của Nguyễn Huệ Chi chứ không phải của Bùi Huy Bích.

Trong phần hai CĂN BẢN KHÁC NHAU GIỮA TRẦN QUỐC TẢNG VÀ TUỆ TRUNG THƯỢNG SĨ (trang 120-123), Nguyễn Huệ Chi đưa ra cứ liệu và lập luận chứng minh Tuệ Trung thượng sĩ và Trần Quốc Tảng là hai người khác nhau. Điều duy nhất muốn nói ở phần này là việc gì ông cứ phải cố vòng vo tam quốc khi mà trong Thượng sĩ hành trạng đã chỉ rõ: Tuệ Trung Thượng sĩ là con đầu của Trần Liễu, anh của hoàng hậu Nguyên Thánh Thiên Cảm, tức là bác ruột của Trần Quốc Tảng.

Tiếp theo là phần TỪ BÀI «THƯỢNG SĨ HÀNH TRẠNG», ĐI TÌM NHỮNG TIA SÁNG MỚI VỀ TÁC GIẢ «THƯỢNG SĨ NGỮ LỤC» (trang 123-127). Sau một hồi lòng vòng ở phần trước Nguyễn Huệ Chi quay về điểm mấu chốt thứ 3 của con đường (mệnh đề 1 của Nguyễn Lang): «Thượng sĩ hành trạng cho ta một giải pháp bước đầu sáng rõ: Tuệ Trung thượng sĩ là con thứ nhất của Trần Liễu và là anh ruột của hoàng hậu Nguyên Thánh, vợ Trần Thánh Tông».

Buộc phải quay lại nhưng rồi Nguyễn Huệ Chi vẫn cố tìm cớ để tiếp tục vòng vèo. Vẫn bằng phương pháp tư biện quen thuộc ông lại gán suy đoán của mình cho Bùi Huy Bích: «Chắc Bùi Huy Bích cũng đã tra cứu sử sách tìm ra được điều đó. Nhưng cái kết quả đó quá đỗi mới lạ và khó tin đối với ông, nên ông đã bác đi, thay nó bằng một giả thuyết dễ tin hơn». Ơ hay, làm sao mà Nguyễn Huệ Chi biết Bùi Huy Bích, người sống trước ông hàng thế kỷ, trong đầu nghĩ gì mà gán cho ông như vậy? Tôi đồ ông Nguyễn Huệ Chi đã viện đến phương pháp tâm linh, gọi hồn để nói chuyện với người âm nên mới biết được cụ Bùi nghĩ gì?

Cũng vì thích lòng vòng, mải mê lập lờ bao biện mà Nguyễn Huệ Chi lại tự làm khó, rơi vào đúng cái bẫy do mình tạo ra. Nhắc lại sự kiện Trần Liễu khởi loạn năm 1237 vì vợ là Thuận Thiên đang mang thai thì bị Trần Thủ Độ ép phải bỏ để lấy Trần Thái Tông, Nguyễn Huệ Chi tư biện cho rằng:

“Trần Liễu vì việc này đã khởi loạn, và có phần chắc Võ Thành vương Doãn cũng tán đồng hoặc có trực tiếp góp sức với cha trong vụ khởi loạn đó”, “Chúng ta để ý rằng khi hoàng hậu Thuận Thiên mất, Võ thành vương Doãn phải bỏ chạy mà Hưng Ninh vương và Trần Quốc Tuấn thì vẫn được tin dùng. Vì sao? Vì trong vụ khởi loạn của Trần Liễu hai ông còn nhỏ nên đã không dự vào?…”.

Vẫn theo luồng suy nghĩ này trong “Boristo Nguyễn đã bé cái nhầm”, Nguyễn Huệ Chi suy luận: “Nếu Tuệ Trung Thượng sĩ là “trưởng tử” thì mâu thuẫn với Đại Việt sử ký toàn thư vì Đại Việt sử ký toàn thư đã ghi rõ Võ Thành vương Doãn là con đẻ của Trần Liễu và Thuận Thiên [Hoàng hậu], lại hơn Tuệ Trung nhiều chục tuổi. Thế là bài toán thành ra vô nghiệm, đâm rắc rối to. Nhưng chép Tuệ Trung là “con thứ nhất” thì vấn đề trở nên thanh thỏa, bởi sau khi Võ Thành vương Doãn chống lại Trần Thái Tông năm 1237 do vua cướp mẹ ruột mình làm vợ (lúc Tuệ Trung mới 7 tuổi), rồi phải chạy sang phương Bắc sau ngày Trần Liễu và Thuận Thiên đều mất, kế đó bị bắt và bị giết, thì nghiễm nhiên Tuệ Trung trở thành “con thứ nhất” không sai. Chỗ khéo léo đó trong ghi chép của Trần Nhân Tông đến bấy giờ tôi mới nhận ra”.

Xin hỏi:

1) Thuận Thiên hoàng hậu sinh năm 1216, năm 1237 bà 21 tuổi thì Võ Thành vương Doãn bao nhiêu tuổi để có thể tham gia vào vụ khởi loạn cùng cha là Trần Liễu?

2) Tuệ Trung sinh năm 1230 (năm 1237 lên 7 tuổi), thua Thuận Thiên hoàng hậu 14 tuổi. Võ Thành vương Doãn hơn Tuệ Trung nhiều chục tuổi, vậy Thuận Thiên hoàng hậu sinh ra ông năm mấy tuổi?

“Chỗ khéo léo đó trong ghi chép của Trần Nhân Tông đến bấy giờ tôi mới nhận ra” của ông Nguyễn Huệ Chi bạn đọc chắc đã hiểu? Và tôi thực sự khâm phục cái tài năng “gỡ lưới” của ông: “Bởi thế, câu nào tôi trích dịch ở sách nào đều rất chọn lọc và cố dịch từ văn bản cổ nhất, lại phải là câu có chứa đựng “mã khóa” giúp mình gỡ ra từng mắt của một cái lưới khó gỡ”.

Đường quang không đi, lại thích đâm quàng bụi rậm!

Sau khi xác định được Tuệ Trung là “con thứ nhất” của Trần Liễu rồi, việc tiếp theo là xác định tên của ông. Để đạt được điều này, Nguyễn Huệ Chi lại sử dụng lời bình của Ngô Sĩ Liên về Trần Minh Tông trong ĐVSKTT, đúng hệt như Nguyễn Lang đã làm trong VNPGSL năm 1973 (xem mệnh đề 2 ở trên).

Nguyễn Huệ Chi đi tiếp, đưa ra tư liệu An Nam chí lược mà trong văn bản có ghi rõ Hưng Ninh vương Trần Tung. Đây là điểm không có ở VNPGSL của Nguyễn Lang. Tuy nhiên, như đã nói ở trên, lời bình của Ngô Sĩ Liên đã cho biết tên của Tuệ Trung là Tung. Ông là con Trần Liễu thì mang họ Trần. Để xác định các nhân vật, sự kiện lịch sử, ngoài việc tìm kiếm và sử dụng tư liệu người ta còn sử dụng các lập luận logic. Tìm được tư liệu trong đó có ghi rõ tên họ nhân vật lịch sử là quí nhưng đấy chỉ là một cách. Sử dụng tư liệu và lập luận logic là cách khác. Hơn nữa, khi người đi sau đã biết kết quả của người đi trước thì hoàn toàn có thể tìm thêm tư liệu để làm đẹp cho lời giải đã có. Qua những gì ông Nguyễn Huệ Chi phát biểu trong “Boristo Nguyễn đã bé cái nhầm” tôi nghĩ ông không thể hiểu điều tôi nói: “… ông Đặng Văn Sinh quên mất một điều: tìm ra Trần Tung và chứng minh Tuệ Trung Thượng sĩ chính là Trần Tung là 2 bài toán hoàn toàn khác nhau!”.

Qua tìm hiểu cách mà ông Nguyễn Huệ Chi tìm ra Trần Tung tôi có những cảm nhận sau:

- Ở Nguyễn Lang mọi cái được trình bày ngắn gọn, súc tích, và ông đi theo đường thẳng để tới đích. Ngược lại, Nguyễn Huệ Chi cố làm cho rắc rối, tự ngụy tạo ra các câu hỏi để rồi tự trả lời. Đường thẳng không đi mà ông cứ cố lòng vòng để rồi có lúc lại tự rơi vào bẫy của mình.

- Nguyễn Huệ Chi luôn cố gắng tạo ra khoảng cách, khác biệt với Nguyễn Lang và tuyên bố: “trình tự luận giải cũng khác nhau”[1], nhưng hai điểm tựa cốt lõi để tìm ra Trần Tung mà ông sử dụng lại y hệt như của Nguyễn Lang: đoạn trích trong Thượng sĩ hành trạng và lời bình của Ngô Sĩ Liên trong ĐVSKTT. Đây có phải là sự giống nhau tình cờ hay không, xin để bạn đọc tự rút ra kết luận.

Ông Nguyễn Huệ Chi có lấy kết quả của Nguyễn Lang rồi gán cho mình hay không, tôi thực sự không biết. Nhưng chuyện ông Nguyễn Huệ Chi trí trá, nói dối rất nhiều thì tôi đã chứng minh và đưa ra các bằng chứng. Nếu đúng là ông tự tìm ra Trần Tung thì việc gì phải quanh co, trí trá như vậy? Và chính sự trí trá này buộc người ta phải nghi ngờ về tính trung thực của ông trong câu chuyện phát hiện ra Trần Tung.

6. Trước khi gửi Văn nghệ TP.HCM, Nguyễn Huệ Chi đã cho đăng “Boristo Nguyễn đã bé cái nhầm” trên trang mạng Diễn đàn với lời giới thiệu của Ban biên tập:

“Diễn đàn: Chúng tôi xin đăng bài dưới đây của GS Nguyễn Huệ Chi để chấm dứt một cuộc tranh luận đã dài trên chủ đề này; thông tin và luận cứ của hai bên đã đầy đủ và công khai trên mạng. Mặt khác, chúng tôi hy vọng ông Boristo Nguyễn và báo VN TP.HCM đủ tự trọng để không còn làm những việc như lợi dụng sự kiện thiền sư Thích Nhất Hạnh vừa trở về chùa cũ tĩnh dưỡng, để tuyên truyền cho những ý đồ phi học thuật đã cũ của mình”.

Xin có mấy lời với Ban biên tập Diễn đàn. Thiền sư Thích Nhất Hạnh là một người mà tôi vô cùng kính trọng, cả về trí tuệ lẫn nhân cách. Câu chuyện giữa tôi và ông Nguyễn Huệ Chi hoàn toàn không liên quan đến việc Thiền sư Thích Nhất Hạnh trở về chùa dưỡng thương (mà qua Diễn đàn tôi mới biết). Hơn nữa, chuyện Trần Tung là liên quan đến Nguyễn Lang (Thiền sư Thích Nhất Hạnh) chỉ với tư cách ông là một nhà nghiên cứu Phật giáo và lịch sử. Theo tôi hiểu, Ban biên tập Diễn đàn gồm nhiều nhà trí thức sống lâu năm ở các nước phương Tây, nơi mà lâu nay vẫn tự hào về dân chủ, công bằng và tự do ngôn luận. Thêm nữa là trí thức các vị chắc hiểu hơn ai hết là trong khoa học chỉ có sự thực, chân lý mới là tối thượng, duy lý hơn duy tình, và đặc biệt là không chấp nhận thái độ học phiệt. Việc các vị tự cho mình là cán cân chân lý, gán cho tôi cái điều không có mà chẳng cần chứng minh. Các vị khẳng định việc tôi làm với ý đồ phi học thuật một cách khơi khơi, không có bằng cứ. Những phát biểu của các vị hoàn toàn trái ngược với những giá trị mà lâu nay các vị vẫn tự hào. Tôi hy vọng các vị đủ thông minh để vượt qua được tư duy bè phái cũng như đủ tự trọng để xem xét và rút lại những phát biểu của mình.

Qua ông Nguyễn Huệ Chi tôi cũng muốn nhắn thêm: Tôi không liên quan và không muốn bàn gì đến chính trị cũng như không có bất cứ ý kiến gì về chuyện dân chủ, nhưng cái cách một mặt thì đòi dân chủ nhưng mặt khác chỉ muốn bịt mồm người khác thì cái dân chủ ấy là dân chủ gì?

Moscow, tháng 1-2019

Boristo Nguyễn
Tuần Báo Văn Nghệ TP.HCM số 535

……………

(1) Nguyễn Huệ Chi. Boristo Nguyễn đã bé cái nhầm. Diễn đàn (Diendan.org), 11-12-2018, in lại tại Văn nghệ TP.HCM, số 530, 27-12-2018.
(2) Nguyễn Lang. Việt Nam Phật giáo sử luận. Chương 11: Tuệ Trung Thượng sĩ. NXB Lá Bối, Sài Gòn, 1973.
(3) Đinh Ngọc Thu. Vì sao Trần Liễu hận vua Trần Thái Tông đến chết? Nghiencuulichsu.com.
Chú thích 3: “Các con trai của Trần Liễu xếp thứ tự lớn nhỏ theo tuổi tác như sau: 1. Trần Tung; 2. Trần Quốc Tuấn; 3. Trần Quốc Doãn; 4. Trần Quốc Khang. Xếp theo con trưởng con thứ: 1. Trần Quốc Doãn; 2. Trần Quốc Khang; 3. Trần Tung; 4. Trần Quốc Tuấn. Vì Trần Quốc Doãn là con trai đầu của ông Trần Liễu với bà vợ lớn là công chúa Thuận Thiên nên Trần Quốc Doãn mặc dù nhỏ tuổi nhưng được phong làm con trưởng. Sử sách xếp Trần Quốc Khang bên dòng con vua Trần Thái Tông, nhưng ông chính là con ruột Trần Liễu”.
Trong nhiều tài liệu khác thay vì Trần Doãn cũng ghi Trần Quốc Doãn, ví dụ trong Việt Nam thi sử của Đinh Thắng, Dallas, 2016, chương 15/1 có viết: “Mọi thứ ở trên đều do Trần Thủ Độ sắp xếp chỉ trừ việc bà về làm thiếp của Trần Liễu. Đầu năm 1233, khi bà 17 tuổi, bà được người mẹ khuyên nên lấy Trần Liễu để có chỗ nương thân. Bà nghe theo lời mẹ. Cuối năm 1234, bà có đứa con trai đầu lòng được đặt tên Trần Quốc Doãn”.
(4) Nguyễn Huệ Chi. Trần Tung một gương mặt lạ trong làng thơ Thiền thời Lý – Trần. Tạp chí Văn học, số 4, tháng 7 và 8-1977.
* Boristo Nguyen. Đôi lời thưa lại cùng giáo sư Nguyễn Huệ Chi về chuyện Thơ văn Lý Trần. Tuần báo Văn nghệ TP. Hồ Chí Minh số 510 và 511, 8-2018 hoặc trang mạng http://www.viet-studies.net của Trần Hữu Dũng, 28-7-2018.

Ý Kiến bạn đọc