Người tốt - Việc tốt

Bốn bài viết nổi tiếng của Chủ tịch Hồ Chí Minh về cần, kiệm, liêm, chính

(Tiếp theo số báo 462, ngày 10-8-2017)

Bài 3

Tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh về chữ “liêm”

Bài “Thế nào là Liêm?” đăng báo Cứu Quốc, số ra ngày 1-6-1949. Ngay từ đầu, Bác Hồ giải thích về chữ Liêm rất giản dị, dễ hiểu: “Liêm là trong sạch, không tham lam”.

Chữ Liêm trong quan niệm của Bác Hồ có tính lịch sử: Ngày xưa, Liêm vốn chỉ những người làm quan không đục khoét dân. Chữ Liêm ấy có nghĩa hẹp. Bác Hồ mở rộng nội hàm của chữ Liêm: “Ngày nay, nước ta là nước dân chủ cộng hòa, chữ Liêm có nghĩa rộng hơn, là mọi người đều phải Liêm. Cũng như Trung là trung với Tổ quốc, Hiếu là hiếu với nhân dân”. Như vậy, theo Bác, đối tượng thực hành chữ Liêm là mọi công dân, bất kỳ ở cương vị nào.

Hồ Chủ tịch bàn về chữ Liêm trong mối quan hệ thống nhất hữu cơ và biện chứng: Cần – Kiệm – Liêm – Chính. Người viết: “Chữ Liêm phải đi đôi với chữ Kiệm. Cũng như chữ Kiệm phải đi đôi với chữ Cần./ Có Kiệm, mới Liêm được, vì xa xỉ mà sinh tham lam”.

Trái với chữ Liêm, là “bất Liêm”. Bác Hồ nêu ra những biểu hiện cụ thể, đa dạng của sự “bất Liêm”: “Tham tiền của, tham địa vị, tham danh tiếng, tham ăn ngon, sống yên đều là bất Liêm./ Người cán bộ cậy quyền thế mà khoét dân, ăn của đút, hoặc trộm của công làm của tư;/ Người buôn bán, mua 1 bán 10, hoặc buôn gian bán lậu, chợ đen chợ đỏ, tích trữ đầu cơ;/ Người có tiền cho vay cắt cổ, bóp hầu bóp họng đồng bào;/ Người có ruộng không ra công đào mương mà lấy cắp nước ruộng của láng giềng;/ Người làm nghề (bất kỳ nghề gì) nhân lúc khó khăn mà bắt chẹt đồng bào;/ Người cờ bạc chỉ mong xoay của người làm của mình;…/ Đều là tham lam, đều là bất Liêm”. Bác Hồ còn chỉ ra những điều “trái với chữ Liêm”: “Dìm người giỏi, để giữ địa vị và danh tiếng của mình, là tham danh đạo vị (đạo là trộm) (Bác Hồ giải nghĩa từ Hán – Việt; ĐNĐ ghi chú)./ Gặp việc phải, mà sợ khó nhọc nguy hiểm, không dám làm, là tham dật úy lao;/ Gặp giặc mà rụt rè, không dám đánh, là tham sinh úy tử./ Đều trái với chữ Liêm”. Là lãnh tụ tối cao của Đảng và dân tộc, nhưng Bác Hồ rất sâu sát với đời sống của mọi lớp người, hiểu rõ về từng loại người. Bác luôn luôn quan tâm đến mọi vấn đề của đất nước, mọi mặt sinh hoạt trong nhân dân.

Chi-tich-Ho-Chi-Minh-trong-phong-lam-viec-tai-can-cu-dia-Viet-Bac-1951
Chủ tịch Hồ Chí Minh trong phòng làm việc tại căn cứ địa Việt Bắc (1951). Nguồn: hochiminh.vn

Tiếp đó, Bác nhấn mạnh: những điều “bất Liêm” và “trái với chữ Liêm”, đều là tai hại, cần phải nghiêm khắc phê phán, loại bỏ. Bác viết: “Do bất Liêm mà đi đến tội ác trộm cắp. Công khai hay bí mật, trực tiếp hoặc là gián tiếp, bất Liêm tức là trộm cắp”. Hồ Chủ tịch dẫn lời của hai vị hiền triết cổ đại phương Đông: “Cụ Khổng Tử nói: “Người mà không Liêm, không bằng súc vật”./ Cụ Mạnh Tử nói: “Ai cũng tham lợi, thì nước sẽ nguy”! Hai câu nói bất hủ này – đối với hiện trạng đất nước ta hiện nay, thật là thời sự nóng hổi, thật là chí lý!

Quan điểm của Chủ tịch Hồ Chí Minh về chữ Liêm làm sáng tỏ và khẳng định một chân lý: Từ xưa đến nay, ai là con người chân chính, lương thiện cũng coi trọng chữ Liêm và căm ghét, khinh bỉ những kẻ “bất Liêm”, làm những điều “trái với chữ Liêm”. Nói cách khác, liêm khiết là một trong những phẩm chất đạo đức cơ bản nhất, tạo nên giá trị đích thực của Con Người (viết hoa)!

Từ đấy, Bác Hồ vạch ra phương hướng hành động và biện pháp khắc phục khuyết điểm, củng cố niềm tin cho mọi người: “Để thực hiện chữ Liêm, cần có tuyên truyền và kiểm soát, giáo dục và phép luật, từ trên xuống, từ dưới lên”. Bác Hồ khích lệ ý thức giác ngộ, tinh thần tự phê bình, tự giáo dục của mỗi người và vai trò của nhân dân trong cuộc đấu tranh với những điều “bất Liêm”, “trái với chữ Liêm”; đồng thời Người rất coi trọng công tác tổ chức, kiểm soát của các cấp, các ngành đối với cán bộ đảng viên trong việc thực hiện chữ Liêm. Đặc biệt, Bác rất coi trọng vai trò của pháp luật. Đáng chú ý là Bác dùng từ “phép luật”, chứ không dùng từ “pháp luật”. Thiết nghĩ: “Phép luật” vừa là luật pháp, vừa là kỷ cương của một quốc gia. Điều này thể hiện tư duy của Bác cực kỳ thông tuệ và cách nhìn của Bác rất sâu sát thực tiễn! Bởi trong thực tế, có luật pháp không đồng nghĩa là có kỷ cương! “Phép luật” chính là luật pháp được thực thi nghiêm minh – trở thành kỷ cương, phép nước! Đấy mới chính là rường cột tạo nên một xã hội ổn định và phát triển bền vững, tạo nên sự công bằng và văn minh cho một quốc gia, dân tộc!

Chủ tịch Hồ Chí Minh yêu cầu – trước hết cán bộ đảng viên phải Liêm khiết: “Trước nhất là cán bộ các cơ quan, các đoàn thể, cấp cao thì quyền to, cấp thấp thì quyền nhỏ. Dù to hay nhỏ, có quyền mà thiếu lương tâm là có dịp đục khoét, có dịp ăn của đút, có dịp “dĩ công dinh tư”. Và Bác nhấn mạnh: “Cán bộ phải thực hành chữ Liêm trước, để làm kiểu mẫu cho dân”, và: “Phép luật phải thẳng tay trừng trị những kẻ bất Liêm, bất kỳ kẻ ấy ở địa vị nào, làm nghề nghiệp gì”. Tinh thần dân chủ, thượng tôn pháp luật và chủ trương công bằng pháp luật của Bác hết sức sáng tỏ, sâu sắc, triệt để, văn minh.

Cuối cùng, Chủ tịch Hồ Chí Minh nhắc nhở ý thức tự trọng, khơi gợi lòng yêu nước thương dân của mọi người. Có như thế, mỗi người sẽ giữ được mình trong sạch trong mọi hoàn cảnh: “Mọi người phải hiểu rằng: Tham lam là một điều rất xấu hổ; kẻ tham lam là có tội với nước, với dân”. Thực hiện chữ Liêm không chỉ là trách nhiệm mà còn là bổn phận, nghĩa vụ của mỗi công dân; không chỉ tạo nên giá trị chân chính cho mỗi người mà còn hun đúc nên giá trị cao quý cho cả một dân tộc, một quốc gia. Bởi vậy, chữ Liêm, cũng như chữ Cần, Kiệm, Chính có vai trò, tác dụng và ý nghĩa vô cùng to lớn, tạo nên quốc thể! Đến đây, Bác viết những lời hùng hồn mà thống thiết: “Một dân tộc biết Cần, Kiệm, biết Liêm sỉ, là một dân tộc giàu về vật chất, mạnh về tinh thần, là một dân tộc văn minh, tiến bộ”. Bác Hồ gắn liền mỗi cá nhân với cộng đồng dân tộc, gắn lòng tự trọng của mỗi người với lòng tự tôn, tự hào về dân tộc và đất nước, khi bàn về chữ Liêm.

Tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh về chữ Liêm trong chỉnh thể nhất quán Cần – Kiệm – Liêm – Chính vừa có tính đạo lý truyền thống, vừa có tính hiện đại; vừa kế tục tinh hoa quá khứ Á Đông, vừa cách tân theo quan điểm hiện đại, tiên tiến của nhà cách mạng vô sản tầm cỡ quốc tế. Suốt cả cuộc đời của Bác Hồ, từ suy nghĩ, lời nói đến mọi mặt sinh hoạt và hành động – đều là tấm gương sáng ngời về đạo đức Cần – Kiệm – Liêm – Chính, chí công vô tư, khiến cho nhân dân ta vô cùng kính phục, biết ơn và bạn bè quốc tế hết sức ngưỡng mộ.

Trong bối cảnh đất nước và quốc tế hiện nay, tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh về chữ Liêm vẫn có tính thời sự bức thiết. Từ Hội nghị TƯ 4 (khóa XI) đến Hội nghị Trung ương 5 (khóa XII), Đảng ta rất coi trọng công tác xây dựng, chỉnh đốn Đảng, đẩy mạnh việc chống suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống, tự diễn biến, tự chuyển hóa của một bộ phận không nhỏ cán bộ đảng viên (và cả trong nhân dân). Nói cách khác, Đảng ta luôn luôn đẩy mạnh cuộc đấu tranh chống tham nhũng, lãng phí xa hoa, giáo dục cán bộ đảng viên và nhân dân lối sống trong sáng, tiết kiệm, xây dựng tính cộng đồng, lòng tự trọng, tự tôn và tự hào dân tộc một cách đúng đắn. Vì thế, học tập tư tưởng, đạo đức và phong cách Hồ Chí Minh về chữ Liêm, trong tổng thể Cần – Kiệm – Liêm – Chính, là một điều hết sức quan trọng và bức thiết.

Đào Ngọc Đệ
(Giảng viên chính – Đại học Hải Phòng)
Tuần Báo Văn Nghệ TP.HCM số 463

Ý Kiến bạn đọc