Ngoài nước

40 Năm Ngày Mất Của Nữ Văn Sĩ Anh Nổi Tiếng Agatha Christie (1976 – 2016) – Tác giả truyện trinh thám hình sự của mọi thời

Hiệp hội nhà văn hình sự Vương quốc Anh (CWA) đã tiến hành một cuộc khảo sát trong số hơn 600 hội viên, bình chọn danh hiệu “Tác giả truyện trinh thám hình sự của mọi thời đại”. Kết quả chung cuộc đã được Chủ tịch CWA L.C.Tyler công bố vào ngày 15-10-2016, cho thấy nữ văn sĩ Agatha Christie (1890-1976) đã được toàn thể các hội viên nhất trí bầu chọn danh hiệu đầy trọng vọng, xếp trên các cây bút cự phách khác như Athur Conan Doyle (1859-1930) với nhân vật thám tử lừng danh Sherlock Holmes, Ian Lancaster Fleming (1908-1964) người được tôn vinh là “cha đẻ” của điệp viên huyền thoại James Bond – 007, hay cố Chủ tịch Hội Nhà văn hình sự Mỹ Raymond Chandler Thornton (1888-1959)…

Tac-gia-truyen-trinh-tham-cua-moi-thoi-dai-van-miet-mai-lam-viec-khi-da-qua-nguong-bat-tuan
Tác giả truyện trinh thám của mọi thời vẫn miệt mài làm việc khi đã quá ngưỡng… “bát tuần”.

Những tác phẩm của A.Christie được độc giả khắp năm châu biết đến, qua số lượng 66 tiểu thuyết và 14 tập truyện ngắn đã được in ra tới hơn 4 tỷ bản, được sách kỷ lục Guinness ghi nhận như là “tiểu thuyết gia có sách bán chạy nhất mọi thời đại”, xếp thứ ba trên thế giới về số lượng ấn bản phát hành sau các kiệt tác của đại văn hào Anh William Shakespeare (1564-1616) và Thánh kinh. Đồng thời bà cũng nổi danh là tác giả có sách được dịch nhiều nhất qua 103 thứ tiếng khác nhau, trung bình hàng năm có 270 dịch giả từ 25 quốc gia chuyên tâm chuyển ngữ các tiểu thuyết của “nữ hoàng truyện trinh thám” người Anh. Nhưng công chúng yêu văn học thật khó mà hình dung nổi, “cây bút mặc váy” cự phách – tác giả của 80 đầu sách trinh thám đầy cuốn hút ấy lại xuất hiện trên văn đàn một cách hoàn toàn… ngẫu nhiên.

Hồi trẻ Agatha rất đam mê y học, thậm chí cô còn ghi danh vào một trường đại học chuyên ngành để trở thành một thầy thuốc giỏi; đồng thời thiếu nữ đầy mộng mơ cũng “nuôi” hoài bão làm… ca sĩ, từng dành nhiều thời gian và nhiệt huyết nhằm “chinh phục” nghệ thuật ca hát. Nhưng rồi Agatha đã kịp nhận ra rằng cô không đủ “tài cán” để theo đuổi cả hai ước vọng nói trên, nhưng lúc ấy A.Christie vẫn chưa khám phá ra “khiếu văn chương” vốn tiềm ẩn trong mình.

Một thời gian dài Agatha làm việc như một nữ thực tập sinh tại nhà thuốc tên tuổi nhất ở thị trấn Torquay quê hương. Rồi ông chủ hiệu thuốc giao cho cô đặc trách việc đóng gói thường xuyên một món hàng dài hạn đặt trước. Trong khi xếp đặt các lọ thuốc, Agatha chợt nhận thấy tỷ lệ độc tố chứa trong các bao gói thường kỳ cao “đột biến” – quá mức bình thường, người bệnh nào sử dụng “toa” này ắt sẽ nhận được cái chết… từ từ không tránh khỏi. Thoạt đầu A.Christie ngây thơ tin rằng đó là do thói cẩu thả sơ suất của ông chủ tiệm, sau mới vỡ lẽ là một âm mưu “có tính toán”. Nhưng cô không thể vạch mặt được thủ phạm, bởi đó là kẻ có bề dày kinh nghiệm và không dễ buộc hắn thú nhận mưu mô, huống hồ Agatha đang là một tập sự viên non nớt chưa rành chuyên môn. Sau rốt A.Christie nghĩ chỉ còn cách âm thầm thay thứ độc tố cực mạnh đó bằng loại thuốc “vô hại” khác. Nhiều năm sau viên dược sĩ biến chất ấy tái hiện trên những trang tiểu thuyết The Pale Horse (Con ngựa xanh xao) dưới cái tên Zachariah Osbourne. Lẽ đương nhiên, những điều từng chứng kiến nơi hiệu thuốc tỉnh lẻ đã thôi thúc người phụ nữ có lương tâm, bằng cách nào đấy phải cố sức bóc trần về một âm mưu gây án mạng. Rồi Agatha tìm đọc bất cứ ấn phẩm nào nói về các vụ án bí hiểm, với đủ kiểu tội phạm quái gở đến khó tin…

Bia-an-ban-dau-The-Mysterious-Affair-at-Styles-do-NXB-The-Bodley-Head-phat-hanh-thang-10-1920
Bìa ấn bản đầu The Mysterious Affair at Styles
do NXB The Bodley Head phát hành tháng 10-1920.

Trong một lần tranh luận với cô em ruột Middle về cuốn sách hình sự vừa đọc, Agatha bỗng “nổi hứng” tuyên bố: “Chị sẽ viết được truyện trinh thám ra trò cho mà xem!”. Nói là làm, A.Christie liền bắt tay thực hiện. Đầu tiên là những mẩu ngắn viết tay, sau đánh máy ráp nối các đoạn rời rạc lại thành từng chương riêng biệt. Khi tác phẩm đầu tay đi được gần nửa chặng đường, đột nhiên sự mệt mỏi xen lẫn nỗi cáu bẳn bao trùm lên nữ tiểu thuyết gia tương lai, khiến cô muốn quăng bút “đầu hàng số phận” luôn. Nhưng rồi Agatha tự trấn tĩnh lại, cô quyết rời nhà đi “ở ẩn” trong vùng Hay Tor heo hút để hoàn thành phần dang dở. Nhốt mình trong phòng để viết, trau chuốt thêm vào nhằm kiện toàn bản thảo. Chuyện viết lách mà thoạt đầu cô cứ ngỡ “nhẹ hều” bỗng biến thành thứ công việc vô tận đến… kiệt sức mất. Sau hơn hai tuần “đánh vật” với chữ nghĩa, A.Christie trở về nhà cùng tập bản thảo gần như hoàn chỉnh trên tay. Cô thấy không cần sửa thêm nhiều lắm – chiếu theo các đầu sách đang “ăn khách” hiện hành, rồi quyết định đem in dưới tựa đề The Mysterious Affair at Styles (Vụ án bí ẩn ở Styles).

Nhưng một khi viết xong tác phẩm văn học theo chủ đề bí ẩn, không hẳn là đã tạo ra được một cuốn tiểu thuyết trinh thám đúng nghĩa. Đề tài hình sự đòi hỏi phải có một nhân vật – “người hùng” trong lĩnh vực truy tìm thủ phạm nữa. Khó khăn lớn nhất của A.Christie liên quan đến nhân vật thám tử ấy, bởi bà muốn hư cấu “người hùng” của riêng mình, không giống bất kỳ một viên thanh tra cảnh sát “cố hữu” nào khác trên văn đàn. Điều khiến A.Christie trăn trở nhất là phải kiến tạo được một hình mẫu, sao cho không rập khuôn – bắt chước dạng thám tử lừng danh quá quen thuộc với độc giả. Những nhân vật thám tử kiểu này đang có hàng chục “vị”, trở thành khuôn mẫu ưa thích của công chúng đam mê tiểu thuyết trinh thám. Sau rốt bà chọn các đường nét cá tính của một người nhập cư gốc Bỉ. Trong những năm tháng ấy, tại thị trấn Torquay thuộc địa hạt Devon quê hương bà có rất nhiều “dạng” người như vậy: phải lìa xa tổ quốc, luôn sống với nỗi trống trải đầy căng thẳng… Để trở thành một nhà thám tử, cần thêm vào trí thông minh, tính cầu toàn cùng cái tên thật ấn tượng. Nhưng nhất thiết phải có “thiên bẩm” trong lĩnh vực hình sự học, đặc biệt phải am hiểu tinh tường về thế giới tội phạm. Agatha Christie đặt tên cho hình tượng văn học tiêu biểu của mình là Hercule Poirot, một nhà điều tra cự phách, đồng thời cũng là cộng sự viên của cảnh sát Hoàng gia Bỉ.

Nhiều năm sau, khi nữ tác giả A. Christie đã trở thành một cây bút lừng danh, giới phê bình với bản tính “tọc mạch” cố hữu đua nhau đưa ra những khám phá mới về “nguyên mẫu” H. Poirot, đồng thời khẳng định các giả thuyết nhà nghề cho nhân vật – người hùng rất “ăn khách” này. Vài người thì đề cập tới “hình mẫu trùng tên” Hercule Popeau – cộng tác viên Sở Mật vụ Paris, nhà thám tử gạo cội do nữ văn sĩ Marie Belloc Lowndes (1868-1947) hư cấu; người khác lại nói về viên thanh tra sừng sỏ M. Hercule Flambeau trong các tác phẩm của G.K. Chesterton (1874-1936); thậm chí có nhà phê bình còn so sánh với Vicomte de Valmont, chánh thanh tra Nội các Pháp do tiểu thuyết gia Pierre Choderlos de Laclos (1741-1803) hư cấu, cùng những câu chuyện li kỳ được cả châu Âu tìm đọc. Sự thực là nhân vật H. Poirot được “sinh ra” chính từ… óc tưởng tượng của A. Christie, không giống bất cứ một hình tượng văn học nào đã biết, cũng như một thám tử “bằng xương bằng thịt” ngoài đời nào. Có thể do vậy nên “người hùng” H. Poirot đến từ Vương quốc Bỉ lại càng thêm nổi tiếng.

Can-phong-tai-khach-san-Pera-Palace-o-Istanbul-(Tho-Nhi-Ky)-noi-A
Căn phòng tại khách sạn Pera Palace ở Istanbul (Thổ Nhĩ Kỳ), nơi A. Christie hoàn thành cuốn truyện ly kỳ
Murder on the Orient Express (Án mạng trên chuyến tàu tốc hành phương Đông).

Tiểu thuyết đầu tay được A. Christie gửi tới nhà xuất bản lâu đời Hodder & Stoughton ở London, nhưng bị cự tuyệt ngay. Không nản, bà tiếp tục gửi cho nhiều nhà xuất bản khác nhưng đâu đâu người ta cũng… lịch thiệp khước từ. Mãi sau NXB The Bodley Head mới chịu nhận, rồi “ngâm tôm” bản thảo cuốn The Mysterious Affair at Styles suốt 2 năm ròng chẳng hồi âm… Bất thình lình đầu năm 1919, nữ tác giả nhận được thư mời từ viên giám đốc John Lane của NXB The Bodley Head. Ông ta đã đọc bản thảo của “khuôn mặt mới toanh” Agatha Christie và thấy tâm đắc với cuốn truyện hình sự ấy, nên quyết định cho mời tác giả đến để nói chuyện về đầu sách sắp in, đồng thời đề nghị bà sửa lại đoạn kết sao cho… hợp “gu” bạn đọc hơn. Giám đốc J.Lane chấp nhận cho ấn hành The Mysterious Affair at Styles với phần của tác giả là 10% giá bìa – sau khi đã bán được 2.000 bản tại Anh và 1.000 bản đầu tiên ở Mỹ, cũng như 50% mức thu nhập – nếu như tác phẩm được chuyển thể kịch bản qua điện ảnh hay sân khấu. Ngoài ra, NXB The Bodley Head còn được độc quyền phát hành 5 đầu sách kế tiếp của A. Christie nữa, tương ứng với khoản nhuận bút chi trả tăng không đáng kể so với ấn phẩm đầu tiên. Mãi về sau, khi đã thành danh qua những tiểu thuyết cực kỳ ăn khách, nữ văn sĩ mới nghiệm ra rằng viên giám đốc láu cá J. Lane đã tận dụng tối đa sự khômg am hiểu mấy của bà trong lãnh vực xuất bản.

Hiện người ta vẫn còn lưu giữ được chừng 30 tập bản thảo với đủ cỡ giấy của tác giả truyện trinh thám hình sự của mọi thời, bao gồm nhiều thể dạng vần luật khác nhau, thật khó mà xếp thành thư mục rạch ròi được. Hầu như vạn sự đều được A. Christie suy ngẫm – tái hiện qua ngòi bút sắc sảo: phong cảnh, hiện tượng, đồ vật, mẩu đối thoại tình cờ, điều mục kích bất chợt… Cho dù bà từng khiêm tốn thừa nhận mình “chẳng có khiếu quan sát mấy”, còn thực tế khẳng định đó là cây bút có cặp mắt am tường về nếp sống cùng cách giao tiếp cư xử của đồng loại. A. Christie tự sáng tạo đề tài, nắm bắt mạch chuyện, lật ngược các vấn đề, liên kết những sự kiện rời rạc nhằm phát triển chúng một cách logic đầy kịch tính… Rồi chọn cách “cởi nút” hợp lý, cùng lối hành văn hết sức lôi cuốn giữa… “mớ bòng bong” bản thảo vừa nêu. Quả đúng là một cây bút hình sự thiên bẩm. Còn đây là lời nhận định của nhà phê bình tiểu thuyết trinh thám gạo cội Dorothy Leigh Sayers (1893-1957): “Thực ra Agatha Christie rất hiếm khi chịu ưng thuận chuyển thể các cốt truyện của mình sang các lãnh vực nghệ thuật khác. Đơn thuần bà chỉ muốn các nhân vật văn học là những người… vô định. Ngay cả sự xuất hiện của “siêu sao” H. Poirot ngoài bìa sách cũng khiến bà rầu lòng rồi. Sự nghiệp văn chương đồ sộ của A. Christie luôn gắn với mảng chủ đề duy nhất, hầu như hết thảy những điều do bà viết ra đều liên quan tới thế giới hình sự và việc bóc trần chúng. Lý do thật đơn giản bởi đề tài trinh thám – khám phá đã trở thành “sứ mệnh” của A. Christie, biến thành những “tế bào máu thịt” bao trùm cuộc đời bà. Agatha Christie bình thản tự tin tiến tới sự điêu luyện trong cách hành văn hình sự, biết “thắt – cởi” đúng lúc các tiêu điểm hóc búa. Ngoài ra, bà còn thể hiện sự thông thái hiếm có trong hai lãnh vực y học và luật học. Lớp người chỉn chu mẫu mực như A. Christie giữa đời thường luôn trăn trở giữa điều thiện và cái ác, giữa nạn tội phạm và sự hoàn lương.”

“Tôi thành tâm chia sẻ với các ý kiến của D. Sayers – nữ văn sĩ A. Christie thổ lộ trong một cuộc trả lời phỏng vấn lúc sinh thời – Tôi luôn cho rằng tiểu thuyết trinh thám là sự kế thừa các tiêu chí nhân văn truyền thống. Điều cốt lõi khiến độc giả đam mê đề tài này chính là sự chiến thắng của điều tốt trước cái xấu, bảo vệ những người vô tội khỏi bọn tội phạm. Song song là sự hướng thiện của các hung thủ trước lý lẽ nhân bản cùng lòng vị tha của các nhà điều tra chuyên nghiệp”.

Ngự Bình
Tuần Báo Văn Nghệ TP.HCM số 427

Ý Kiến bạn đọc