Người tốt - Việc tốt

100 năm – Lật lại những trang hồ sơ theo dõi Nguyễn Ái Quốc của mật vụ Pháp ở Paris

Phần I
NGUYỄN ÁI QUỐC LÀ AI?

 

Tập hồ sơ mang tên “Nguyễn Tất Thành bí danh Nguyễn Ái Quốc, bí danh Hồ Chí Minh (từ 1911 đến 1955)”, có mã số tư liệu “4015 COL 1”, hiện đang được lưu giữ tại Cục lưu trữ quốc gia Hải ngoại Pháp (ANOM – Archives Nationales d’Outre-Mer) có trụ sở tại Aix-en-Provence, trực thuộc Bộ Văn hóa của Cộng hòa Pháp. Cục lưu trữ quốc gia Hải ngoại chịu trách nhiệm thu thập và bảo tồn các tài liệu về quá trình mở rộng thuộc địa của Pháp, từ thế kỷ XVII đến thế kỷ XX. Đây là một tập hợp các tài liệu thu thập từ năm 1911 cho đến 1955 khi Nguyễn Ái Quốc trở thành Chủ tịch nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Tập hồ sơ dày hơn 9.000 trang được cung cấp bởi các cơ quan an ninh tại Đông Dương và tại Pháp.

Tập hồ sơ bao gồm các văn bản tài liệu bằng nhiều thứ tiếng: Pháp, Anh, tiếng Việt, chữ Hán Nôm, được chia làm hai phần. Phần 1, bao gồm các tài liệu được cung cấp bởi Cơ quan Liên lạc Lãnh thổ Hải ngoại của Pháp (SLOTFOM), mang mã số tư liệu “SLOTFOM XV 1”, từ năm 1919 đến 1949. Các hồ sơ chi tiết được sắp xếp theo những mốc thời gian. Phần 2, mang mã số tư liệu “HCI SPCE 364-370”, gồm tài liệu cung cấp bởi Cơ quan Bảo an Lực lượng Viễn chinh Pháp, từ năm 1911 đến 1955. Trong phần này, các tài liệu được sắp xếp theo hồ sơ của từng chuyên ngành giám sát. Nội dung của các văn bản lưu giữ vô cùng phong phú, bao gồm phần lớn các báo cáo chi tiết của các mật vụ, ghi chú và thông tin mật về việc theo dõi Nguyễn Ái Quốc, nhiều thư từ trao đổi của Sở cảnh sát, Lãnh sự quán Pháp ở châu Á, Bộ Thuộc địa và Chính phủ Pháp. Ngoài ra, còn có các tài liệu về các cuộc phỏng vấn và thẩm vấn các nhân chứng và nghi phạm trong các cuộc bắt giữ. Đặc biệt, tập hồ sơ còn lưu giữ nhiều tài liệu được thu giữ trong quá trình khám xét và bắt giữ, đây là những bản sao chụp ảnh, bản sao ghi chú hoặc bản ghi kèm theo bản dịch. Thêm vào đó là nhiều mảnh bút tích của Nguyễn Ái Quốc được các cơ quan an ninh thu thập để xác định chữ viết tay của Bác, gồm các bản sao chụp ảnh các văn bản viết bằng chữ Hán, tiếng Pháp và chữ Quốc ngữ. Ngoài ra, còn có nhiều trích đoạn báo chí dưới dạng các bản dịch được chép lại hoặc các mẩu báo chí, và một số tờ báo. Nhiều tập tin có các bức ảnh về Hồ Chí Minh, một số tờ rơi và áp phích nhỏ.

So-615--100-nam-Lat-lai-nhung-trang-ho-so-theo-doi-Nguyen-Ai-Quoc-cua-mat-vu-Phap-o-Paris---Anh-1
Bức điện của Tổng thư ký văn phòng Chính phủ Pichon.

Có thể nói, đến năm 1919, Nguyễn Ái Quốc vẫn là cái tên hoàn toàn xa lạ với chính quyền Pháp. Khi đó, mối quan tâm của cơ quan mật vụ nhằm vào Phan Văn Trường, Phan Châu Trinh và những chí sĩ khác đang có mặt tại Pháp. Chỉ khi Nguyễn Ái Quốc đích thân gửi thư tới Tổng thống bản “Yêu sách của nhân dân An Nam” vào tháng 6-1919, cái tên Nguyễn Ái Quốc mới được giới chức Pháp chú ý. Dưới đây là bức thư Tổng thư ký Chính phủ gửi Bộ trưởng Bộ Thuộc địa:

Phủ Tổng thống nước Cộng hòa

Paris, ngày 23 tháng 6 năm 1919

Ngài Bộ trưởng

Ngài Tổng thống đã nhận được một thông điệp gửi tới từ Nguyễn Ái Quac, sống tại số 56 đường Hoàng Tử, người tự xưng được ủy thác bởi “Hội đồng hương An Nam”.

Ngài Tổng thống ủy thác cho tôi chỉ định cho ngài điều tra về con người của ông Nguyễn Ái Quac và về nhóm hội mà ông ta tham gia.

Xin ngài nhận từ tôi sự tôn kính sâu sắc.

Tổng thư ký chính phủ nước Cộng hòa

Ký tên: Pichon

Cho đến lúc này hồ sơ về Nguyễn Ái Quốc chỉ là những thông tin vụn vặt, những thông tin mù mờ không chính xác, sơ yếu lý lịch chỉ bao gồm những thông tin rất ngắn gọn và ít ỏi, những dòng thông tin liên quan đến cá nhân và gia đình đều để trống (cha mẹ, địa chỉ, ngày sinh, nghề nghiệp, tình trạng hôn nhân…). Trong hồ sơ có kèm một bức ảnh chân dung đen trắng với những đặc điểm nhận dạng sơ sài như sau:

Họ và Tên: Nguyễn Ái Quốc (Nguyễn yêu tổ quốc)

Bí danh: Quac (hoặc có thể Nguyễn Văn Thanh)

Quốc tịch: An Nam

Chiều cao: 1m62

Tuổi tầm: 28

Nhận dạng chung: gầy gò

Nước da: xanh xao

Râu: ngắn

Ria: cạo

Trán: rô

Mũi: nở rộng – cao

Tai: xòe

Miệng: Môi dày

Nhận dạng chung: Hơi dong dỏng, dáng hơi nghiêng bên trái, cởi mở, hay cười

Nhận dạng đặc biệt: Vai mở rộng bên trái, hơi hẹp bên phải.

Dù là cái tên vô danh lúc đó, nhưng Nguyễn Ái Quốc đã thành công khi gửi đi bản “Yêu sách của nhân dân An Nam”, công khai sự tồn tại và làm đảo điên giới chức mật vụ. Ngay sau đó, mật vụ Pháp đã tung ra một mạng lưới để theo dõi hành tung của Nguyễn Ái Quốc, dẫu vậy câu hỏi “Nguyễn Ái Quốc là ai?” vẫn chưa có câu trả lời chính xác.
Từ cuối tháng 6 đến cuối tháng 11-2019, mật vụ Pháp đã có tới hơn chục bản báo cáo chi tiết về Nguyễn Ái Quốc của gần chục nhân viên, bao gồm những thông tin cá nhân và những thông tin hoạt động tại Paris. Phải mất nhiều tháng điều tra, họ mới có được một chút kết quả. Ngày 17-11-1919, báo cáo về Nguyễn Ái Quốc không chỉ còn là ghi chép báo cáo đơn thuần, nó đã được xếp vào “hồ sơ mật”. Dưới đây là trích đoạn bản báo cáo của mật vụ Edouard:

GHI CHÉP MẬT

Tôi đã gặp Nguyễn Ái Quac tối qua và nhận được sự đồng ý cho lời mời ăn tối cùng. Trong buổi trò chuyện, ông ấy đã khiến tôi tin rằng ông ấy xuất thân từ miền bắc An Nam, và rất có thể là Thanh Hóa. Đó là một chàng trai rất thông minh.

(… Trích đoạn)

Cuối cùng, ông ấy khẳng định với tôi rằng đã rời Đông Dương năm 1914. Ông ấy nói rất tốt tiếng Anh, tiếng Trung Quốc. Ông ấy biết rất ít tiếng Đức.

Đó là những thông tin có thể nói chính xác nhất từ đầu đến bây giờ về Nguyễn Ái Quốc. Ngay sau bản báo cáo mật vụ này, đích thân toàn quyền Đông Dương Pasquier đã gửi giấy mời Nguyễn Ái Quốc đến văn phòng gặp gỡ. Giấy mời được ký ngày 20-11-1919.

Như vậy có thể nói, chỉ sau vài tháng, Nguyễn Ái Quốc đã thành công trong việc thu hút được sự chú ý của chính quyền để có thể tự do diễn đạt ý tưởng bảo vệ Đông Dương chống lại chế độ thực dân, nhờ đó đã gây tiếng vang cho bản “Yêu sách của nhân dân An Nam” mà Bác đã gửi cho Hội nghị vì Hòa bình ở Véc-xây vào tháng 6. Nguyễn Ái Quốc đã rất khôn khéo khi công khai hoạt động, giống như một lý lẽ mạnh để thuyết phục chính luận thế giới.

Tuy công khai hoạt động, nhưng câu hỏi “Nguyễn Ái Quốc là ai?” vẫn là lời thách đố với chính quyền Pháp lúc bấy giờ. Ngày 10-12-1919, mật vụ Jean có bản báo cáo về Nguyễn Ái Quốc như sau:

“Trí thức, nhưng chưa diễn đạt thành thạo, nói và viết tốt tiếng Pháp, tiếng Anh, tiếng Tây Ban Nha, và đọc được ít tiếng Ý.

Ông ấy có khả năng đánh giá sự việc rất nhanh, đôi khi có chút mâu thuẫn.

Ông ấy dành phần lớn thời gian để học, đọc tất cả các sách tiếng Pháp và tiếng nước ngoài về Đông Dương.

Mục đích chính của ông ấy là ở lại Pháp để có thể diễn đạt một cách tự do để bảo vệ quyền lợi Đông Dương.
(…)”

Bắt đầu từ đây việc theo dõi Nguyễn Ái Quốc trở nên gắt gao và sâu sát hơn. Những bản báo cáo ngày một dài và chi tiết đến từng giờ, bao gồm cả những người thân cận có quan hệ gần hoặc xa của Nguyễn Ái Quốc. Mọi giấy tờ đến và đi từ Nguyễn đều được kiểm soát và sao chép lại. Dưới đây là trích đoạn một bản báo cáo chi tiết của mật vụ Pháp gửi ngày 30-12-1919 tới sở cảnh sát:

“Ngày 26 tháng 12, Nguyễn Ái Quốc ra khỏi nhà, số 6, tòa nhà Gobelins vào lúc 15 giờ 25 để đến số 70 đại lộ Gobelins ở xưởng in Charpentier. Khi rời xưởng ông ta đã mua “Báo Nhân Dân”.

Tiếp đó ông ấy đi tàu điện đến “Hiệu Thuốc Lớn số 1”, 26, đại lộ Sébastopol và mua nhiều thứ lặt vặt. Ông ta trở về nhà lúc 16 giờ 55”.

Dù rất chi tiết đến từng giờ, từng phút thì câu hỏi “Nguyễn Ái Quốc là ai?” vẫn là dấu hỏi rất lớn đối với chính quyền Pháp lúc bấy giờ.

(Còn tiếp)

Quyên Gavoye
Tuần Báo Văn Nghệ TP.HCM số 615

Ý Kiến bạn đọc